Etnometodeloji

Toplumun Kuklası Değilsiniz: Gündelik Hayat Hakkında Ufkunuzu Açacak 5 Sosyolojik Gerçek

Sıradan Hayatın Gizli Kuralları

Her gün kaç tane yazılı olmayan kurala uyduğunuzu hiç düşündünüz mü? Bir arkadaşınıza selam verirken, markette sıraya girerken, asansörde sessiz kalırken veya bir sohbete nasıl başlayıp bitireceğinize karar verirken… Tüm bu eylemler o kadar otomatik, o kadar “doğal” görünür ki üzerine kafa yormayız bile. Bunlar, sosyal hayatın kendiliğinden işleyen, görünmez mekanizmaları gibidir.

Peki ya bu sıradan anların ardında, son derece karmaşık ve organize bir yapı yatıyorsa? İşte Etnometodoloji tam da bu yapıyı inceleyen sosyoloji dalıdır. Kelimenin kökeniyle ifade etmek gerekirse, etnomethodoloji, insanların gündelik hayatlarını “başarmak” için kullandıkları pratik “yöntemleri” inceler. Bu yazının amacı, etnomethodolojinin gündelik hayatımıza bakışımızı kökten değiştirecek en şaşırtıcı ve ufuk açıcı bulgularından beşini sizinle paylaşmak. Çünkü sosyolog Melvin Pollner’ın da belirttiği gibi, asıl büyüleyici olan şey şudur:

“sıradan olanın olağanüstü organizasyonu”.

1. Toplumun Kuklası Değil, Aktif Bir İnşaatçısınız

Geleneksel sosyoloji, insanları genellikle toplumun devasa yapıları (ekonomi, aile, eğitim vb.) tarafından şekillendirilen, ipleri başkalarının elinde olan pasif varlıklar olarak görme eğilimindedir. Bu bakış açısına göre bizler, önceden belirlenmiş rolleri oynayan aktörler gibiyizdir.

Etnometodoloji ise bu fikre devrimci bir karşı çıkış getirir. Alanın kurucusu Harold Garfinkel, sosyologların insanlara sanki hiçbir bağımsız yargı yeteneği olmayan “yargısal ahmaklar” (judgmental dopes) gibi davrandığını söyleyerek bu yaklaşımı sert bir dille eleştirir. Ancak Garfinkel, sosyolojinin temel kavramlarını çöpe atmaz; onları yeniden tanımlar. Tıpkı geleneksel sosyoloji gibi o da “sosyal olguları” temel inceleme konusu olarak görür. Fakat ona göre sosyal olgular, tepemizde duran dışsal ve ezici güçler değildir. Aksine, bizim gündelik etkileşimlerimiz ve pratiklerimizle her an yeniden ürettiğimiz, devam eden, pratik bir başarımdır. Yani sosyal gerçeklik, pasifçe uyduğumuz bir senaryo değil, her an bizim tarafımızdan, bizim eylemlerimizle inşa edilen ortak bir başarımdır.

2. Gündelik Gerçeklik Sandığınızdan Daha Kırılgan: İhlal Deneyleri

Gündelik hayatın görünmez kurallarını nasıl görünür kılarsınız? Harold Garfinkel’in cevabı basitti: Onları kasıtlı olarak yıkarak. Ünlü “ihlâl deneyleri” (breaching experiments) tam olarak bu amaca hizmet ediyordu. Bu deneylerin amacı, sosyal düzenin temelini oluşturan ama farkında bile olmadığımız varsayımları sarsarak onların varlığını kanıtlamaktı.

En bilinen deneylerden birinde Garfinkel, öğrencilerinden kendi evlerine gidip bir akşam boyunca sanki o evde kalan bir pansiyonermiş gibi davranmalarını istedi. Öğrenciler aile üyelerine karşı kibar ama mesafeli davrandılar, resmi bir dil kullandılar ve sadece kendilerine sorulduğunda konuştular. Sonuç ne mi oldu? Tam bir kaos. Aile üyelerinin tepkileri şaşkınlıktan öfkeye, endişeden suçlamaya uzanan geniş bir yelpazedeydi. Garfinkel’in aktardığına göre, aileler öğrencilere şu gibi sorularla durumu anlamlandırmaya çalıştılar:

• “İşten mi atıldın?”

• “Hasta mısın?”

• “Aklını mı kaçırdın yoksa sadece aptal mısın?”

Bu aşırı tepkiler yalnızca görünmez kuralların varlığını göstermez; çok daha derin bir gerçeği açığa çıkarır. Bu sorular, paylaşılan gerçeklik bozulduğunda onu yeniden inşa etmek için ne kadar hummalı bir çabaya giriştiğimizi gösterir. Aile üyeleri, durumu “normalleştirecek” bir açıklama bularak bozulan düzeni tamir etmeye, parçalanan sosyal dokuyu yeniden örmeye çalışmaktadır. Bu deneyler, sosyal gerçekliğin ne kadar dayanıklı ama aynı zamanda ne kadar hassas bir denge üzerine kurulu olduğunu ve bu dengeyi sürdürmenin aktif, aralıksız bir çaba gerektirdiğini çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor.

3. Cinsiyet Sadece Biyoloji Değil, Bir “Başarımdır”

Cinsiyetin (kadın veya erkek olmak) doğuştan gelen, biyolojik ve değişmez bir özellik olduğunu düşünürüz. Vücudumuzun özellikleri bizi kadın ya da erkek yapar ve bu, sorgulanamaz bir gerçektir. Etnometodoloji ise en temel sandığımız bu kimliğe bile farklı bir açıdan bakar.

Garfinkel, “Agnes” adını verdiği vaka incelemesinde bu konuyu ele alır. Agnes, biyolojik olarak erkek doğmuş ancak hayatını bir kadın olarak sürdürmek isteyen bir bireydi. Garfinkel, Agnes’in toplumda bir kadın olarak “geçmek” ve kabul edilmek için ne kadar çok çalıştığını gözlemledi. Agnes, sadece kadın gibi giyinmekle kalmıyor, aynı zamanda bir kadın gibi konuşmayı, oturmayı, tepki vermeyi ve etkileşim kurmayı da öğrenmek ve her an uygulamak zorundaydı.

Ancak bu vakanın asıl ufuk açıcı yönü sadece Agnes ile ilgili değildir; bizimle ilgilidir. Agnes’in durumu, aslında hepimizin farkında olmadan yaptığı bir süreci büyütüp görünür kılar. Kaynak metinde belirtildiği gibi: “Bizler sadece kadın ya da erkek olarak doğmayız; hepimiz, kadın ya da erkek olarak geçmemizi sağlayan sıradan pratikleri öğrenir ve rutin olarak kullanırız.” Toplumsal anlamda bir kadın veya erkek olmak, sadece belirli biyolojik özelliklere sahip olmak değil, aynı zamanda o cinsiyete atfedilen sayısız davranışı, konuşma biçimini ve etkileşim tarzını her gün, her an “başarmaktır”. Bu, en temel kimliğimizin bile biyolojik bir veri olmanın ötesinde, sürekli sergilenen sosyal bir performans ve inşa olduğunu gösterir.

4. En Spontane Anlar Bile Organize Edilmiştir: Kahkaha ve Alkışın Grameri

Bir şakaya güldüğünüzde ya da bir konuşmacıyı alkışladığınızda, bunun tamamen içgüdüsel ve anlık bir tepki olduğunu düşünürsünüz. Ancak etnomethodolojinin bir alt dalı olan sohbet analizi, bu “spontane” eylemlerin bile aslında son derece organize ve yapılandırılmış olduğunu ortaya koyuyor.

• Kahkaha: Sosyolog Gail Jefferson, insanların bir sohbette ne zaman güleceğini nasıl bildiğini inceledi. Bulgularına göre, konuşmacı dinleyiciyi gülmeye aktif olarak “davet eder”. Bunu yapmanın iki yaygın yolu vardır: Ya cümlenin sonuna küçük bir kahkaha ekler (“…gerçekten çok komikti, heh heh”) ya da cümlenin ortasında gülerek dinleyiciye sinyal verir. Yani kahkaha, rastgele bir patlama değil, genellikle davet üzerine gelen organize bir yanıttır.

• Alkış: John Heritage ve David Greatbatch, siyasetçilerin konuşmalarında kalabalıktan nasıl alkış aldıklarını analiz ettiler. Konuşmacıların belirli retorik araçlar kullanarak iki şeyi başardığını buldular: (a) söyledikleri şeyi vurgulayarak dinleyicilere alkışlamanın uygun olduğunu işaret etmek ve (b) cümlenin bitiş noktasını öngörülebilir kılarak alkışın ne zaman başlayacağını belli etmek. En etkili tekniklerden bazıları şunlardır:

    ◦ Karşıtlık: “Savaşa bu kadar çok, barışa bu kadar az para harcamamalıyız.”

    ◦ Liste: Genellikle üç maddeden oluşan bir sıralama yapmak (“Eğitim için, sağlık için ve adalet için çalışacağız!”).

    ◦ Bulmaca-Çözüm: Önce bir sorun ortaya koyup hemen ardından çözümü sunmak.

Bu teknikler, alkışın kendiliğinden bir coşku anı olmaktan çok, ustaca yönetilen bir sosyal eylem olduğunu gösterir.

5. Çekingenlik Bir Kader Değil, Bir Stratejidir

Çoğumuz çekingenliği veya kendine güveni, doğuştan gelen ve değiştirilmesi zor psikolojik kişilik özellikleri olarak görürüz. “Ben böyle biriyim, çekingenim” deriz. Philip Manning ve George Ray’in çalışması ise bu varsayıma meydan okuyor.

Etnometodolojik bir bakış açısıyla, çekingenlik ve kendine güven aslında tanışma anlarında kullandığımız farklı “sohbet stratejileridir”. Yaptıkları deneyde, birbirini tanımayan çekingen ve kendine güvenen kişileri bir araya getirip sohbetlerini incelediler. Sonuçlar ilginçti:

• Çekingen katılımcılar, konuşma tıkandığında veya ne diyeceklerini bilemediklerinde sık sık içinde bulundukları ortam hakkında konuşmaya (“ortam konuşması”) başvuruyorlardı. Örneğin, “Odaya mikrofon koymuşlar,” veya “Bizi kasete kaydediyorlar galiba” gibi ifadelerle sessizliği doldurmaya çalışıyorlardı. Bu, onlar için “güvenli bir konu” idi.

• Kendine güvenen katılımcılar ise bu tür ortam konuşmalarını bir “çıkmaz sokak” olarak görüp bundan kaçınıyorlardı. Onlar doğrudan isim alışverişi yapmaya veya yeni bir sohbet konusu açmaya yöneliyorlardı.

Bu bulgu, çekingenliğin içimize işlemiş bir kader olmaktan çok, belirli sosyal durumlarla başa çıkmak için sergilediğimiz bir davranış kalıbı, bir “yapma” biçimi olduğunu düşündürüyor. Bu da, bu kalıpların değiştirilemez olmayabileceği anlamına geliyor.

————————————————————————-

Kendi Gerçekliğinizin Mimarı Sizsiniz

Bu beş bulguyu bir araya getirdiğimizde ortaya çıkan resim nettir: Gündelik sosyal hayatımız, doğanın bir kanunu gibi işlemez. Aksine o, görünmez ama son derece organize pratikler aracılığıyla, her an hepimiz tarafından ortaklaşa inşa edilen bir başarımdır. Bizler, toplumun iplerle oynattığı kuklalar değil, kendi sosyal gerçekliğimizin aktif mimarlarıyız.

Bundan sonra gündelik etkileşimlerinize farklı bir gözle bakmayı deneyin. Bir kafede sipariş verirken, bir arkadaşınızla dertleşirken veya bir toplantıda söz alırken aslında hangi görünmez kuralları işlettiğinizi, hangi yöntemleri kullandığınızı fark etmeye çalışın. Belki de en ilginç keşif, kendi hayatınızın sosyoloğu olduğunuzda başlar.

Şimdi size bir soru: Bugün kendi sosyal dünyanızı inşa ederken hangi fark edilmemiş yöntemleri kullandınız?