“Neoliberalizm” kelimesini duyduğunuzda aklınıza ne geliyor? Muhtemelen serbest piyasa ekonomisi, devletin küçülmesi, bireysel özgürlükler ve girişimcilik ruhu gibi kavramlar canlanıyordur. Bu kelime, son kırk yılın siyasi ve ekonomik tartışmalarında o kadar sık kullanıldı ki, anlamı adeta bu kavramlarla özdeşleşti. Ancak bu yaygın kanı, hikayenin tamamını anlatmaktan çok uzak. Hatta bu ekonomik sistemin kökenleri, asıl hedefleri ve pratikteki işleyişi, genel kabulün tam tersi yönlere işaret ediyor. David Harvey’in ufuk açıcı eseri “Neoliberalizmin Kısa Tarihi”ne göre, bu model ne bir ekonomik zorunluluktu ne de vaat ettiği özgürlüğü sıradan insanlar için getirdi. Bu, savaş sonrası dönemde piyasa güçlerini tam istihdam ve kamu refahı gibi sosyal ve siyasi önceliklerle dengeleyen “gömülü liberalizm” anlayışından radikal bir kopuştu. Bu yazıda, Harvey’in analizlerinden yola çıkarak neoliberalizm hakkındaki en sarsıcı ve beklenmedik beş gerçeği mercek altına alacağız. Kemerlerinizi bağlayın, çünkü bildiğinizi sandığınız her şey değişmek üzere.
1. Bir Ekonomik Zorunluluk Değil, Bir Sınıf Gücü Restorasyon Projesiydi
Genel kanı, neoliberal politikaların 1970’lerdeki ekonomik krize (yüksek enflasyon ve işsizliğin birleşimi olan “stagflasyon”) karşı geliştirilmiş kaçınılmaz bir teknik çözüm olduğudur. Ancak Harvey, bunun bir yanılsama olduğunu savunur. Ona göre neoliberalizm, ekonomik bir zorunluluktan çok, seçkinlerin kaybettikleri gücü ve serveti geri almak için başlattıkları bilinçli bir siyasi projeydi. 1970’lerdeki kriz, seçkinler için sadece ekonomik bir yavaşlama değil, aynı zamanda ciddi bir “siyasi ve ekonomik tehdit” idi. Savaş sonrası dönemde sendikaların ve işçi sınıfının gücü artmış, üst sınıfların toplam gelirden aldığı pay ciddi şekilde azalmıştı. Ancak asıl varoluşsal tehdit, servetlerinin erimesiydi. 1970’lerde en tepedeki %1’lik kesimin toplam servetten aldığı pay “baş döndürücü bir hızla çakıldı”. Bu, bir gelir düşüşünden çok daha fazlasıydı; yönetici sınıfın temel varlık tabanını “siyasi ve ekonomik bir yok oluştan” koruma mücadelesiydi. Rakamlar bu restorasyon projesinin başarısını net bir şekilde ortaya koyuyor:
• ABD’de en üst %1’lik gelir grubunun ulusal gelirden aldığı pay, II. Dünya Savaşı öncesindeki %16 seviyesinden 1970’lere gelindiğinde %8’in altına düşmüştü.
• Neoliberal politikaların (vergi indirimleri, sendikaların gücünün kırılması, özelleştirmeler) uygulanmasından sonra bu oran yeniden tırmanışa geçti ve yüzyılın sonunda %15’e ulaştı.
• Bir CEO’nun maaşının ortalama bir işçinin ücretine oranı 1970’te 30’a 1 iken, bu oran 2000 yılına gelindiğinde 500’e 1’e fırlamıştı.
Bu veriler ışığında, ekonomistler Gérard Duménil ve Dominique Lévy’nin çalışmalarını inceleyen Harvey, neoliberalizmin en başından beri sınıf gücünün restorasyonunu hedefleyen bir siyasi proje olduğu sonucuna varıyor. Peki, bu iddialı proje nasıl meşrulaştırılacaktı? Sadece ekonomi politikaları yeterli değildi; evrensel olarak çekici, güçlü bir fikre ihtiyaç vardı. Neoliberal düşüncenin dehası, “özgürlük” dilini ele geçirip onu piyasa için bir silaha dönüştürmek oldu.
2. Vadettiği “Özgürlük” Sizin İçin Değil, Piyasa İçindi
Neoliberalizmin en etkili silahlarından biri, “özgürlük”, “bireysellik” ve “seçim hakkı” gibi evrensel olarak pozitif karşılanan kavramları sahiplenmesidir. Ancak neoliberalizm, bu “özgürlük” idealini alıp tamamen dönüştürdü. Bu yeni tanımda özgürlük; bireyin toplumsal, siyasi ve kişisel olarak kendini gerçekleştirme özgürlüğünden ziyade, piyasanın ve şirketlerin özgürlüğü anlamına geliyordu. İfade özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü veya baskıdan kurtulma özgürlüğü değil; “sözleşme ilişkileri” kurma özgürlüğü ve sermayenin kısıtlamasız hareket etme özgürlüğü ön plana çıkarıldı. Bireyin özgürlüğü, piyasada bir tüketici olarak seçim yapma özgürlüğüne indirgendi. Kültür eleştirmeni Matthew Arnold’un bu konudaki uyarısı oldukça düşündürücüdür: “…özgürlük binmek için çok iyi bir attır, ama bir yere gitmek için”. Neoliberalizmin sunduğu özgürlük atı, bizi toplumsal refaha değil, piyasa mantığının hakim olduğu bir hedefe götürüyordu. Bu “piyasa özgürlüğü” anlayışının en çarpıcı modern örneklerinden birini, ABD Başkanı George W. Bush’un Irak işgalini meşrulaştırma çabasında görüyoruz. Kitle imha silahları gibi savaşı haklı çıkarmak için öne sürülen diğer tüm nedenlerin dayanaksız olduğu kanıtlandığında, başkan geriye kalan son paçavra argümana sarıldı: “Irak’a özgürlük getirmek.” Bu, her türlü eylemi meşrulaştırabilen, içi boşaltılmış bir özgürlük tanımının retorik gücünü gözler önüne seriyordu.
3. Teori “Küçük Devlet” Derken, Pratik Güçlü ve Müdahaleci Bir Devlet Gerektirdi
Neoliberal teorinin temel vaatlerinden biri, devletin ekonomiden elini eteğini çekmesidir. Ancak pratikte yaşananlar, bu teorinin tam tersini kanıtladı. Neoliberalizm, ancak ve ancak güçlü, merkeziyetçi ve yeri geldiğinde otoriter bir devlet müdahalesiyle hayata geçirilebildi. Devlet küçülmedi, temelden yeniden yapılandırıldı. Bu çelişkiyi gösteren somut örnekler oldukça fazladır:
• Şili: Neoliberalizmin ilk büyük laboratuvarı olan Şili’de bu politikalar, General Pinochet’nin kanlı askeri darbesi sonrası uygulanabildi. Darbe, sol hareketleri, sendikaları ve halk örgütlenmelerini şiddetle bastırarak piyasayı “özgürleştirdi”.
• İngiltere: Margaret Thatcher, madenci grevleri başta olmak üzere sendikaların gücünü kırmak için devletin tüm zor aygıtlarını (polis gücü, yasalar, mahkemeler) sonuna kadar kullandı.
• ABD: Ronald Reagan, PATCO (hava trafik kontrolörleri) grevini kırarak örgütlü emeğe karşı topyekûn bir saldırı başlattı. Bu, devletin piyasaya değil, emeğe karşı ne kadar müdahaleci olabileceğinin simgesiydi.
Devletin rolündeki en çarpıcı dönüşüm ise finansal krizlere müdahale şeklinde oldu. Bu noktada klasik liberalizm ile neoliberalizm arasındaki temel bir fark ortaya çıkar:
• Klasik liberalizmde, kötü yatırım kararlarından doğan zararları borç verenler (bankalar, yatırımcılar) üstlenir.
• Neoliberalizmde ise devlet ve uluslararası kurumlar (IMF gibi), halkın refahı üzerindeki sonuçları ne olursa olsun, borçluları geri ödeme maliyetini üstlenmeye zorlar. 1982 Meksika borç krizinde, New York bankalarının batmasını önlemek için Meksika halkı kemer sıkma politikalarıyla cezalandırıldı ve bankalar devlet gücüyle kurtarıldı. Neoliberal devletin tanımlayıcı özelliği büyüklüğü değil, sadakatidir. Bu devlet, sistematik olarak vatandaşlarının refahı yerine finansal kurumların ve tahvil sahiplerinin bütünlüğünü önceliklendirir. Bu, savaş sonrası “gömülü liberalizm” uzlaşısının tam tersidir.
4. Yeni Servet Yaratmadı, “Mülksüzleştirme” Yoluyla Serveti Yeniden Dağıttı
Neoliberalizmin ekonomik büyümeyi artırarak herkes için yeni bir zenginlik yaratacağı iddia edilirdi. Harvey’e göre ise, bu dönemin temel servet birikim mekanizması üretim artışından çok, “mülksüzleştirme yoluyla birikim” oldu. Bu, tarafsız bir transfer değil, yırtıcı bir el koyma sürecidir. “Mülksüzleştirme yoluyla birikim”, basitçe varlıkların, hakların ve servetin bir gruptan (genellikle halk, işçi sınıfı, küçük üreticiler) alınıp başka bir gruba (şirketler, finansal seçkinler) aktarılmasıdır. İşte bu yağmanın bazı mekanizmaları:
• Özelleştirme: Kamu varlıklarının (enerji, telekomünikasyon, konut) özel şirketlere, genellikle yok pahasına satılmasıdır. Bu süreç, devlet gücünü kullanarak kamu servetini özel ellere aktarır ve bir gecede yeni bir oligark sınıfı yaratır. Thatcher’ın Britanya’da kamu konutlarını satması, uzun vadede konut spekülasyonunu körükledi ve düşük gelirli insanları şehir merkezlerinden dışarı itti. • Toprak Haklarının Ticarileştirilmesi: Meksika’da ejido adı verilen ve köylülere ait olan kolektif toprakların özelleştirilmesi, milyonlarca köylüyü toprağını satmaya ve şehirlere göç etmeye zorladı.
• Devlet Yoluyla Yeniden Dağıtım: Devlet, bir yandan sosyal harcamaları (eğitim, sağlık) kısarken, diğer yandan üst gelir grupları için devasa vergi indirimleri yaptı. (Örneğin Reagan döneminde ABD’de en üst gelir dilimindeki vergi oranı %70’ten %28’e düşürüldü). Büyük şirketlere verilen sübvansiyonlar ve finansal kurtarma paketleri, serveti doğrudan halktan alıp seçkinlere aktaran mekanizmalar haline geldi. Bu sürecin acımasız mantığını, 1997-98 Asya krizi sırasında eski ABD Hazine Bakanı Andrew Mellon’a atfedilen şu söz mükemmel bir şekilde özetliyor:
“Bir buhran sırasında varlıklar asıl sahiplerine geri döner.”
5. En Temel Vaadini Yerine Getiremedi: Ekonomik Büyümeyi Sağlayamadı
Tüm bu sosyal maliyetlere ve artan eşitsizliğe rağmen, neoliberal politikaların en temel meşruiyet kaynağı, ekonomik büyümeyi canlandıracağı ve refahı artıracağı vaadiydi. Peki, sonuç ne oldu?
Veriler, bu vaadin tam anlamıyla boş çıktığını gösteriyor.
• Küresel toplam büyüme oranları, savaş sonrası “altın çağ” olarak anılan 1960’larda yıllık ortalama %3.5 seviyesindeydi.
• Krizli 1970’lerde bile bu oran %2.4‘e düştü.
• Neoliberalizmin küresel çapta hakim olduğu 1980’lerde büyüme oranı %1.4‘e, 1990’larda ise %1.1‘e geriledi. 2000’den sonra ise bu oran ancak %1‘e ulaşabildi.
Kısacası, neoliberal dönem, kendisinden önceki “gömülü liberalizm” dönemine kıyasla küresel ölçekte çok daha düşük bir ekonomik performans sergiledi. Tek sistematik başarısı, genellikle yüksek işsizlik, artan eşitsizlik, sosyal hakların erozyonu ve gezegenin yağmalanması pahasına enflasyonu düşürmek oldu.
Üzerine Düşünülecek Bir Soru
Bu beş gerçeği bir araya getirdiğimizde ortaya çıkan tablo oldukça net: Neoliberalizm, ekonomik bir mucize reçetesi olmaktan çok, seçkinlerin gücünü restore etmeyi amaçlayan bir siyasi projeydi. “Özgürlük” söylemini piyasaların çıkarları için yeniden tanımladı, teorisinin aksine güçlü ve müdahaleci bir devlete dayandı, yeni servet yaratmak yerine mevcut serveti mülksüzleştirme yoluyla tepede topladı ve en temel vaadi olan ekonomik büyümeyi sağlamada başarısız oldu. Bu gerçekler ışığında, günümüz dünyasında bize sunulan ekonomik reçeteleri, “reform” paketlerini ve cafcaflı “özgürlük” söylemlerini yeniden sorgulamak bir zorunluluk haline geliyor. Yazıyı şu düşündürücü soruyla bitirelim: “Eğer son 40 yılın hakim ekonomik modeli, serveti tepede toplarken genel refahı artırmada başarısız olduysa, bugün peşinden koşmamız gereken gerçek özgürlük ve refah nedir ve bu kimin yararınadır?”
Yazar Hakkında
Sosyoloji alanında doktora çalışmalarını sürdüren yazarın akademik ilgi alanları arasında; göç, kimlik inşası; entegrasyon süreçleri, ilişkisel sosyoloji ve nitel araştırma yöntemleri yer almaktadır.
Bir yanıt yazın