Adalet ve Eşitlik Mücadelesi-Nancy Fraser (Dönüşüm Çağı: Yapı–Özne Tartışmaları)

Adaletin Dolaşık Ağı
Günümüzün siyasi atmosferinde, ekonomik eşitlik (“yeniden dağıtım”) ve kültürel kimlik (“tanınma”) mücadeleleri genellikle birbirinden ayrı, hatta birbiriyle rekabet eden projeler gibi görünüyor. Bir yanda yoksullukla mücadele edenler, diğer yanda kültürel kimliklerinin tanınması için savaşanlar var. Hepimiz daha adil bir dünya istiyoruz, peki ama adalete giden farklı yolların bazen birbiriyle çeliştiği hiç aklınıza geldi mi? Ne olurdu da bir grup için doğru olan çözüm, başka bir grup için bir engel teşkil etseydi?

Bu yazıda, siyaset felsefecisi Nancy Fraser’ın tam da bu karmaşık sorulara getirdiği ufuk açıcı yanıtlara odaklanacağız. Fraser’ın eşitlik, kimlik ve demokrasi hakkındaki geleneksel düşüncelerimize meydan okuyan en şaşırtıcı ve etkili beş fikrini sizler için derledik. Bu fikirler, adalet mücadelesindeki gizli ikilemleri ortaya çıkaracak ve siyasi değişim hakkında daha incelikli düşünmemiz için bize yeni bir pencere açacak.

1. Büyük Adalet İkilemi: Eşitlik Mücadelesi Kimlik Mücadelesiyle Çatıştığında
Nancy Fraser’ın temel kavramı olan “yeniden dağıtım-tanınma ikilemi” ile başlayalım. Fraser, adalet taleplerinin iki ana eksende toplandığını söyler:

• Yeniden Dağıtım: Bu, sosyoekonomik adaletsizliği düzeltmekle ilgilidir. Sömürü, yoksulluk veya iş ve kaynaklara erişim eksikliği gibi sorunları düşünün. Çözümü, servetin yeniden dağıtılması veya ekonominin yeniden yapılandırılmasıdır.
• Tanınma: Bu ise kültürel adaletsizliği düzeltmekle ilgilidir. Saygısızlık, kültürel tahakküm veya bir grubun görünmez kılınması gibi sorunları düşünün. Çözümü, o grubun farklı kimliğinin tanınması ve değer görmesidir.

İşte “ikilem” tam da burada başlıyor: Bu iki sorunun çözümleri birbiriyle zıt yönlere çekebilir. Örneğin, sömürülen bir ekonomik sınıfın (proletarya gibi) mantıksal hedefi, o sınıfı yaratan koşulları ortadan kaldırmaktır, yani bir anlamda grubu “yok etmektir”. Buna karşılık, kültürel olarak saygı görmeyen bir grubun hedefi ise genellikle kendi özgün kimliğine değer kazandırmak, grubu daha görünür ve kutlanan bir hale getirmektir. Bu, siyasi hareketlerin, özellikle hem ekonomik hem de kültürel adaletsizliğe maruz kalan grupların (“ırk” veya toplumsal cinsiyet temelli gruplar gibi) neden kendi içlerinde çelişkili hissettiklerini açıklayan son derece önemli ve şaşırtıcı bir noktadır. Bu gruplar, “hem kendi özgünlüklerini iddia etmek hem de inkâr etmek” zorunda kalırlar. İşte size zor bir ikilem. Bundan sonra buna yeniden dağıtım-tanınma ikilemi diyeceğim. Hem kültürel hem de ekonomik adaletsizliğe maruz kalan insanlar hem tanınmaya hem de yeniden dağıtıma ihtiyaç duyarlar. Hem kendi özgünlüklerini iddia etmeye hem de inkâr etmeye ihtiyaçları vardır. Bu, eğer mümkünse, nasıl olabilir?

2. Radikal Hedef: Neden Bazı Gruplar Yok Olmayı Amaçlamalı?
Fraser’ın en kışkırtıcı fikirlerinden biri, belirli gruplar için nihai zaferin, kendi varlıklarının ortadan kalkması olduğudur. Bu fikir, varlığı bir yeniden dağıtım adaletsizliği tarafından tanımlanan gruplar için geçerlidir. En iyi örnek, “sömürülen sınıf”tır. “İşçi sınıfı” olarak adlandırılan grup, yalnızca kapitalist sömürü yapısıyla ilişkili olarak var olur. Dolayısıyla, sömürüyü sona erdirme hedefi, “işçi sınıfını” ayrı ve tabi bir grup olarak yaratan koşulları ortadan kaldırma hedefinden ayrılamaz. Bunu, temel olarak bir tanınma adaletsizliği tarafından tanımlanan bir grupla, örneğin “aşağılanan bir cinsellikle” karşılaştırın. Bu grup için adaletsizlik sömürü değil, homofobi ve heteroseksizmdir. Çözüm, grubun ortadan kalkması değil, olumlu bir şekilde tanınması ve değer görmesi için mücadele etmektir. İlk durumda, çözümün mantığı, grubu bir grup olarak işlevsiz kılmaktır. İkinci durumda ise tam tersine, grubun özgünlüğünü tanıyarak “grupluğuna” değer kazandırmaktır. Bu, üzerinde düşünmesi zor ama bir o kadar da önemli bir ayrımdır. Bizi, tek bir çözüm modelini herkese uygulamak yerine, farklı toplumsal hareketlerin nihai hedefleri hakkında eleştirel düşünmeye zorlar.

3. Cinsiyet Eşitliğinde Ezber Bozmak: Erkeklerin Kadınlara Daha Çok Benzemesi Gerekir
Hem yeniden dağıtıma hem de tanınmaya duyulan ihtiyacın yarattığı bu ikilem, hiçbir yerde toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesindeki kadar net değildir. Fraser’a göre bu mücadele, başarısız modeller tarafından sekteye uğratılmıştır. Fraser, “aile reisi erkek” modelinin gerilemesinden sonra gerçekten cinsiyet eşitliğine dayalı bir toplumun nasıl görüneceğini analiz ederken, önce iki başarısız modeli masaya yatırır. Bu modelleri değerlendirmek için ise yedi farklı normatif ilke kullanır: Yoksulluk Karşıtlığı, Sömürü Karşıtlığı, Gelir Eşitliği, Boş Zaman Eşitliği, Saygı Eşitliği, Marjinalleşme Karşıtlığı ve Erkek Merkezcilik Karşıtlığı.

• Evrensel Aile Geçindiren Modeli: Amaç, kadınların tam zamanlı olarak aile geçindirenler olmalarını sağlayarak geleneksel erkek rolüne uymalarını sağlamaktır. Fraser, bu modelin boş zaman eşitliği ilkesine aykırı olduğunu çünkü herkesi aşırı çalışma düzenine soktuğunu ve bakım emeğini değersizleştirerek erkek yaşam tarzını norm kabul ettiği için erkek merkezcilik karşıtlığı ilkesini ihlal ettiğini savunur.
• Bakım Veren Eşitliği Modeli: Amaç, bakım emeğini, aile geçindirmeye denk, saygın ve desteklenen bir seçenek haline getirmektir (“ayrı ama eşit” roller). Fraser, bunun iki farklı yol yaratarak gelir eşitliği ilkesini zayıflattığını ve kadınları ev içi bir alana hapsederek toplumsal yaşamdan dışladığı için marjinalleşme karşıtlığı ilkesine ters düştüğünü savunur.

Peki, Fraser’ın şaşırtıcı çözümü nedir? Evrensel Bakım Veren Modeli. Kilit nokta, kadınların erkeklere daha çok benzemesi değil, kurumların erkekler de dahil olmak üzere herkesin şu anda kadınların üzerine yıkılan yaşam modelini benimseyebileceği şekilde yeniden tasarlanmasıdır: yani, aile geçindirme ile bakım emeğini birleştirmek. Sanayi sonrası bir refah devletinde cinsiyet eşitliğini sağlamanın anahtarı, kadınların mevcut yaşam örüntülerini herkes için norm haline getirmektir. Kadınlar bugün, büyük zorluklar ve gerginliklerle de olsa, genellikle aile geçindirme ve bakım verme işlerini birleştiriyorlar. Sanayi sonrası bir refah devleti, erkeklerin de aynısını yapmasını sağlamalı ve bu zorluk ile gerginliği ortadan kaldıracak şekilde kurumları yeniden tasarlamalıdır. Bu fikir, bizi asimilasyon veya ayrışmanın ötesine taşıyarak, toplumsal cinsiyet rollerini radikal bir şekilde yapıbozuma uğratan ve toplumsal yaşama dair gerçekten dönüştürücü bir vizyon sunar çünkü hem ekonomik yapıyı (bakım emeğinin yeniden dağıtımı) hem de kültürel normları (bakım emeğinin evrensel bir faaliyet olarak tanınması) değiştirerek yeniden dağıtım-tanınma ikilemini çözmeye çalışır.

4. “Bağımlılık”: Normal Bir Toplumsal Gerçek Nasıl Siyasi Bir Silaha Dönüştü?
Kelimelerin siyasi bir geçmişi vardır ve “bağımlılık” bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Fraser, bu kelimenin anlamının tarih boyunca nasıl değiştiğini ortaya koyar:

• Sanayi Öncesi Dönem: Bağımlılık, başkaları için çalışan çoğu insan (hem erkekler hem de kadınlar) için normal, damgalanmayan bir durumdu. Sadece bir tabi olma ilişkisini tanımlıyordu.
• Sanayi Dönemi: Anlam parçalandı. “Bağımsızlık” (ücretli çalışma yoluyla) erkekler için ideal haline geldi. “Bağımlılık” ise erkekler için utanç verici olurken, kadınlar için (ev içinde) “doğal” ve uygun bir durum olarak kurgulandı. Aynı zamanda, yardım alan “yoksullar” ile ilişkilendirilen, ahlaki bir başarısızlık olarak damgalandı.
• Sanayi Sonrası Dönem: Artık yetişkinlere yönelik her türlü bağımlılık şüpheli ve kınanması gereken bir durum olarak görülüyor. Kelime, ağır bir şekilde ırksallaştırılmış ve kadınsılaştırılmış durumda. Fraser’ın da belirttiği gibi, 1970’lere gelindiğinde, özellikle siyahi bekar anne figürü, refah bağımlılığının simgesi haline gelmişti.

Sanayi öncesi toplumda normal ve damgalanmayan bir durum olan şey, sapkın ve damgalanmış hale geldi. Daha doğrusu, belirli bağımlılıklar utanç verici hale gelirken, diğerleri doğal ve uygun kabul edildi. Özellikle, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıl siyasi kültürü toplumsal cinsiyet farkını yoğunlaştırdıkça, yeni, özellikle kadınsı bağımlılık anlamları ortaya çıktı—kadınlar için uygun ama erkekler için aşağılayıcı kabul edilen durumlar. Bu neden önemli? Çünkü “bağımlılık” kelimesinin modern kullanımı, yapısal bir sorunu bireyselleştiriyor. Yoksulluğu ekonomik yapıların bir sonucu olarak değil, kişisel, psikolojik veya ahlaki bir başarısızlık olarak çerçeveliyor ve bu sayede güç ve tahakküm ilişkilerini etkili bir şekilde gizliyor. Böylece hem yeniden dağıtım taleplerini (yoksulluk yapısal bir sorundur) hem de tanınma taleplerini (belirli gruplar haksız yere damgalanır) baltalıyor.

5. Tek Bir Kamusal Meydan Yeterli Değil: Demokrasi Neden Rakip Kamulara İhtiyaç Duyar?
Tüm vatandaşların eşitler olarak bir araya gelip tartıştığı tek ve birleşik bir “kamusal alan” ideali hepimize çekici gelir. Ancak Fraser, bu ideale meydan okur. Fraser’a göre, tarihsel olarak “resmi” kamusal alan (örneğin, burjuva kamusal alanı) hiçbir zaman evrensel olmamıştır. Kadınları, işçi sınıfını ve ırksallaştırılmış grupları dışlayarak kurulmuştur. Fraser, buna alternatif olarak madun karşı-kamular (yani, iktidar dışında bırakılmış, tabi durumdaki grupların oluşturduğu alternatif kamusal alanlar) kavramını öne sürer. Bunlar, tabi grupların üyelerinin kendi kimlikleri, çıkarları ve ihtiyaçları hakkında kendi yorumlarını yaratıp dolaşıma sokabildikleri paralel tartışma alanlarıdır. Peki, bu karşı-kamular demokrasi için neden bu kadar önemlidir? Çünkü katmanlı bir toplumda, tek bir kamusal alan her zaman güçlü olanlar tarafından domine edilecektir. Karşı-kamular, marjinalleştirilmiş grupların kendi seslerini ve stratejilerini geliştirmelerine olanak tanır. Böylece, zamanla daha geniş tartışmalara daha etkili bir şekilde katılabilir ve egemen anlatılara meydan okuyabilirler. İddia ediyorum ki, katmanlı toplumlarda, birden fazla rakip kamu arasındaki çekişmeyi barındıran düzenlemeler, tek, kapsamlı, her şeyi kapsayan bir kamudan daha iyi bir şekilde katılımcı eşitlik idealini teşvik eder. Bu son çıkarım oldukça önemlidir: Çok sayıda rakip sesin olduğu gürültülü, parçalanmış bir kamusal alan, aslında muhalefeti susturan ve yüzeysel olarak birleşmiş görünen bir alandan demokrasi için daha sağlıklı olabilir. Bu, hem ekonomik (yeniden dağıtım) hem de kültürel (tanınma) adaletsizliklere karşı mücadele eden grupların, egemen söylemin baskısı olmadan kendi taleplerini ve stratejilerini geliştirebilmeleri için hayati bir alan sunar.

Ya/Ya da Siyasetinin Ötesinde
Nancy Fraser’ın bu beş fikrini birleştiren ana tema, adaletin karmaşıklığıdır. Onun çalışmaları, bizi basit “ya/ya da” seçeneklerinin (yeniden dağıtım ya da tanınma, eşitlik ya da farklılık, tek bir kamu ya da parçalanmış kamular) ötesine geçmeye zorlar. Adalete giden yolların bu kadar iç içe ve çelişkili olduğunu görmek, umutsuzluğa kapılmak için bir neden değil, aksine daha yaratıcı ve kapsamlı mücadele biçimleri düşünmek için bir davettir. Belki de sormamız gereken en önemli soru şudur: “Eğer daha adil bir dünyaya giden yollar bu kadar dolaşıksa, kendi topluluklarımızda ve hareketlerimizde bu çelişkili gerçekleri aynı anda nasıl benimseyebilir ve hem tanınma hem de yeniden dağıtım için eş zamanlı olarak nasıl mücadele edebiliriz?”