{"id":402,"date":"2026-03-16T08:00:15","date_gmt":"2026-03-16T08:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=402"},"modified":"2025-12-19T09:06:59","modified_gmt":"2025-12-19T09:06:59","slug":"iktidar-soylem-ve-ozne-post-yapisalci-dusunce-siborglar-donna-haraway-simians","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=402","title":{"rendered":"Siborglar-Donna Haraway-Simians (\u0130ktidar, S\u00f6ylem ve \u00d6zne: Post-Yap\u0131salc\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnce)"},"content":{"rendered":"
Al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k S\u0131n\u0131rlar\u0131n Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131<\/span><\/strong><\/div>\n
D\u00fcnyay\u0131 anlamland\u0131rmak i\u00e7in zihnimiz \u00e7o\u011fu zaman keskin ayr\u0131mlara ba\u015fvurur: insan ve makine, do\u011fa ve k\u00fclt\u00fcr, ger\u00e7ek ve kurgu. Bu ikilikler, d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imimizi \u015fekillendirir ve bize g\u00fcvenli bir zemin sunar gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancak bu temel ayr\u0131mlara meydan okuyan, onlar\u0131 dinamitleyen ve entelekt\u00fcel d\u00fcnyada bir devrim yaratan bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr var: Donna Haraway.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Haraway, bilim tarihi ve feminist teori alanlar\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, bu yerle\u015fik s\u0131n\u0131rlar\u0131n asl\u0131nda ne kadar k\u0131r\u0131lgan ve politik oldu\u011funu g\u00f6sterir. Ancak onun projesi, sadece al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k ikilikleri sorgulamaktan ibaret de\u011fildir. Haraway, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z karma\u015f\u0131k, teknolojiyle doymu\u015f ve “\u00e7ok bi\u00e7imli bir enformasyon sistemine” d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ger\u00e7eklikte bize hayati bir hayatta kalma rehberi sunar. Onun fikirleri, bu yeni d\u00fcnyada yolumuzu bulmam\u0131z i\u00e7in gerekli ara\u00e7lard\u0131r. Bu yaz\u0131da, Haraway’in al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k s\u0131n\u0131rlar\u0131 bulan\u0131kla\u015ft\u0131ran ve kendimizi, teknolojiyi ve do\u011fay\u0131 anlama bi\u00e7imimizi k\u00f6kten de\u011fi\u015ftiren en \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ve etkili d\u00f6rt fikrini ke\u015ffedece\u011fiz.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
1.Hepimiz Zaten Siborguz: Makine ve Organizma Ayr\u0131m\u0131n\u0131n Sonu<\/b><\/div>\n
Donna Haraway’in en \u00fcnl\u00fc ve sars\u0131c\u0131 fikri \u015f\u00fcphesiz “siborg” kavram\u0131d\u0131r. Ancak akl\u0131n\u0131za bilim kurgu filmlerindeki yar\u0131 insan, yar\u0131 robot varl\u0131klar gelmesin. Haraway’e g\u00f6re siborg, bizim \u015fimdiki ger\u00e7e\u011fimizdir: organizma ve makinenin bir melezi, “ihlal edilmi\u015f s\u0131n\u0131rlar\u0131n, g\u00fc\u00e7l\u00fc kayna\u015fmalar\u0131n ve tehlikeli olas\u0131l\u0131klar\u0131n” somutla\u015fm\u0131\u015f halidir.\u00a0<\/span>Y\u00fcksek teknolojiyle donat\u0131lm\u0131\u015f bir d\u00fcnyada, bu tan\u0131m asl\u0131nda hepimizi kapsar. Kalp piliyle ya\u015fayan birinden, ak\u0131ll\u0131 telefonunu bedeninin bir uzant\u0131s\u0131 gibi kullanan birine kadar hepimiz, biyolojik varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 teknolojik ayg\u0131tlarla birle\u015ftiren hibritleriz. Bu fikrin devrimci g\u00fcc\u00fc, yaln\u0131zca “do\u011fal” insan bedeni ile “yapay” teknoloji aras\u0131ndaki o kutsal s\u0131n\u0131r\u0131 ortadan kald\u0131rmas\u0131nda yatmaz. Haraway i\u00e7in siborg, ayn\u0131 zamanda derin bir politik ve felsefi anlama sahiptir. O, “toplumsal cinsiyet sonras\u0131 bir d\u00fcnyada” var olan, Bat\u0131’n\u0131n k\u00f6ken mitlerine ihtiya\u00e7 duymayan bir yarat\u0131kt\u0131r. Siborg, “k\u00f6ken birli\u011fi ad\u0131m\u0131n\u0131 atlar”; Adem ile Havva’n\u0131n Cennet Bah\u00e7esi’nde ba\u015flayan o k\u00f6ken hik\u00e2yesine sahip de\u011fildir. Bu y\u00fczden siborg, hem anti-h\u00fcmanist hem de anti-oedipal bir fig\u00fcrd\u00fcr; insan\u0131 merkez alan ve eril soy \u00e7izgisine dayanan anlat\u0131lar\u0131 temelinden sarsar.\u00a0<\/span>Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda, bizim zaman\u0131m\u0131zda, bu mitsel zamanda, hepimiz kimeray\u0131z, makine ve organizman\u0131n teorize edilmi\u015f ve imal edilmi\u015f melezleriyiz; k\u0131sacas\u0131, bizler siborguz. Siborg bizim ontolojimizdir; bize politikam\u0131z\u0131 veren de odur.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
2. “Tanr\u0131’n\u0131n G\u00f6z\u00fcnden” Bakmak Diye Bir \u015eey Yoktur: Konumlu Bilgiler Fikri<\/b><\/div>\n
Siborg fikrinin insan\/makine s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 y\u0131kmas\u0131 gibi, Haraway’in “konumlu bilgiler” (situated knowledges) teorisi de bilginin en temel s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131, yani bilen \u00f6zne ile bilinen nesne aras\u0131ndaki mutlak ayr\u0131m\u0131 sorgular. Bilimsel nesnelli\u011fin genellikle tarafs\u0131z, bedensiz ve “hi\u00e7bir yerden” bakan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu varsay\u0131l\u0131r. Haraway, “efendinin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131” me\u015frula\u015ft\u0131ran bu iddiay\u0131 “tanr\u0131 hilesi” (god-trick) olarak adland\u0131r\u0131r ve ona kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar.\u00a0<\/span>Haraway, bunun yerine sezgilere ay\u0131r\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnen ama asl\u0131nda \u00e7ok daha sa\u011flam bir arg\u00fcman sunar: T\u00fcm bilgi k\u0131smi, par\u00e7al\u0131d\u0131r ve belirli, bedensel bir perspektiften, yani “bir yerden” gelir. Arg\u00fcman\u0131n en radikal yan\u0131 ise \u015fudur: Ger\u00e7ek ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir nesnellik, tarafs\u0131zm\u0131\u015f gibi davranarak de\u011fil, tam tersine kendi k\u0131smili\u011fimizi kabul ederek, “k\u0131smi ba\u011flant\u0131lar” kurarak ve \u00e7ok say\u0131da, genellikle de marjinalle\u015ftirilmi\u015f, farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 bir araya getirerek elde edilir. Haraway’e g\u00f6re bu bir g\u00f6recili\u011fe geri \u00e7ekilme de\u011fil, aksine “d\u00fcnyan\u0131n daha yeterli, daha zengin, daha iyi bir hesab\u0131n\u0131 sunman\u0131n” yeg\u00e2ne yoludur.\u00a0<\/span>Bu fikir, bilgi \u00fcretimini siyasi ve etik bir eyleme d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Bilim insanlar\u0131ndan ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden, kendi konumlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmalar\u0131n\u0131 ve bunun hesab\u0131n\u0131 vermelerini talep eder. Nesnellik, her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde bir soyutlama de\u011fil, farkl\u0131 konumlar\u0131n sorumlulukla bir araya getirildi\u011fi, daha kudretli bir bilme bi\u00e7imidir.\u00a0<\/span>Daha geni\u015f bir vizyon bulman\u0131n tek yolu, belirli bir yerde olmakt\u0131r.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
3. Do\u011fa, Kendimiz Hakk\u0131nda Anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z Bir Hikayedir: Primatoloji Ele\u015ftirisi<\/b><\/div>\n
Bu “konumlu” bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n en radikal uygulamalar\u0131ndan biri, Haraway’in bizzat bilimin “do\u011fay\u0131” nas\u0131l bir anlat\u0131 olarak kurgulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi primatoloji ele\u015ftirisinde ortaya \u00e7\u0131kar. Do\u011faya dair bilimsel tan\u0131mlar\u0131n saf ger\u00e7ekler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine onlar\u0131 \u00fcreten bilim insanlar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrel \u00f6nyarg\u0131lar\u0131 ve de\u011ferleriyle \u015fekillenmi\u015f anlat\u0131lar oldu\u011funu iddia eder.\u00a0<\/span>\u00d6rne\u011fin, primatoloji biliminin ilk d\u00f6nemlerinde\u00a0<\/span>Robert Yerkes<\/b>\u00a0ve\u00a0<\/span>Solly Zuckerman<\/b> gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, primat toplumlar\u0131n\u0131 erkek egemenli\u011fi, cinsel fizyoloji ve rekabet merce\u011finden okudular. Onlar\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 hik\u00e2yelerde, t\u0131pk\u0131 i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 kapitalist ataerkil toplum gibi, d\u00fczeni sa\u011flayan \u015fey erkekler aras\u0131 hiyerar\u015fi ve di\u015filerin cinsel kaynaklar i\u00e7in takas edildi\u011fi bir sosyal ekonomiydi. Do\u011fa, adeta o d\u00f6nemin toplumunun bir aynas\u0131 olarak resmedilmi\u015fti.\u00a0<\/span>Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, sonraki y\u0131llarda\u00a0<\/span>Thelma Rowell<\/b>\u00a0ve “Washburn’\u00fcn k\u0131zlar\u0131” olarak bilinen\u00a0<\/span>Phyllis Jay (Dolhinow)<\/b>\u00a0ve\u00a0<\/span>Sarah Blaffer Hrdy<\/b>\u00a0gibi kad\u0131n primatologlar, alana farkl\u0131 bir “konumdan” bakt\u0131lar. Di\u015fi aktivitesine, akrabal\u0131k ili\u015fkilerine ve sosyal i\u015f birli\u011fine odaklanarak ayn\u0131 hayvanlar hakk\u0131nda bamba\u015fka bir “hik\u00e2ye” anlatt\u0131lar. Bu anlat\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rne\u011fi, langur maymunlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen yavru katliam\u0131 (infanticide) tart\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r.\u00a0<\/span>Jay\/Dolhinow<\/b>, bu davran\u0131\u015f\u0131 y\u00fcksek n\u00fcfus yo\u011funlu\u011funun yaratt\u0131\u011f\u0131 strese ba\u011fl\u0131 bir “sosyal patoloji” olarak yorumlarken;\u00a0<\/span>Hrdy<\/b>, bunu bir erke\u011fin kendi soyunu devam ettirmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 “uyarlanabilir bir \u00fcreme stratejisi” olarak g\u00f6rd\u00fc. Ayn\u0131 “ger\u00e7ek”, tamamen farkl\u0131 bilimsel hik\u00e2yelere yerle\u015ftirilmi\u015fti.\u00a0<\/span>Buradan \u00e7\u0131kar\u0131lacak temel ders \u015fudur: “Do\u011fa” hakk\u0131ndaki bilimsel anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z, \u00fczerinde m\u00fccadele edilen, tart\u0131\u015fmal\u0131 bir aland\u0131r. Do\u011fa hakk\u0131nda anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z hik\u00e2yeler, \u00e7o\u011fu zaman hayvanlar d\u00fcnyas\u0131ndan \u00e7ok, kendi toplumumuz hakk\u0131nda daha fazla \u015fey a\u00e7\u0131\u011fa vurur.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
4. Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k Sistemi: Postmodern Benli\u011fin S\u0131n\u0131r Karakolu<\/b><\/div>\n
Haraway, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemini yaln\u0131zca biyolojik bir mekanizma olarak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir “postmodern nesne” olarak analiz eder. Ona g\u00f6re, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemine dair s\u00f6ylemler, onu y\u00fcksek teknolojili, militarize bir ileti\u015fim a\u011f\u0131 olarak \u00e7er\u00e7eveler. Bu, biyolojinin “organizmalar” biliminden “sibernetik sistemler” ve “enformasyon” bilimine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.\u00a0<\/span>Bu s\u00f6ylemde ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi, “kendi” (self) ile “\u00f6teki” (other) aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131 denetleyen bir “komuta-kontrol-ileti\u015fim-istihbarat” (C3I) sistemi olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bu metafor, bedeni yabanc\u0131 i\u015fgalcilere kar\u015f\u0131 s\u00fcrekli tehdit alt\u0131nda olan bir kale gibi resmeder. Bu anlat\u0131, k\u00fcreselle\u015fen bir d\u00fcnyada s\u0131n\u0131rlara, kimli\u011fe ve g\u00fcvenli\u011fe dair daha geni\u015f k\u00fclt\u00fcrel kayg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 yans\u0131t\u0131r.\u00a0<\/span>Bu metaforun g\u00fcc\u00fc, bilimsel kavramlar\u0131m\u0131z\u0131n siyasi ve sosyal ger\u00e7eklerimizle ne kadar derinden i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6stermesidir. Bedenlerimiz, tan\u0131nma ve yanl\u0131\u015f tan\u0131nma m\u00fccadelelerinin verildi\u011fi birer sava\u015f alan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130\u015fin en sars\u0131c\u0131 yan\u0131 ise \u015fudur: Bireyselli\u011fimizi tan\u0131mlayan bu sistemin i\u00e7 i\u015fleyi\u015fine (T h\u00fccreleri, makrofajlar) dair biyomedikal imgelerde, “v\u00fccudumuzun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bireyselli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmesi gereken, insans\u0131 olmayan yabanc\u0131lar g\u00f6r\u00fcyoruz… Sadece tehditk\u00e2r ‘ben-olmayanlar’ taraf\u0131ndan de\u011fil, daha temelden, kendi tuhaf par\u00e7alar\u0131m\u0131z taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyoruz.” Postmodern bedenin tekinsiz do\u011fas\u0131, benli\u011fimizin bir dizi “\u00f6teki” taraf\u0131ndan savunuldu\u011fu bu imgede sakl\u0131d\u0131r.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
S\u0131n\u0131rlar\u0131n Olmad\u0131\u011f\u0131 Bir D\u00fcnyada D\u00fc\u015f\u00fcnmek<\/span><\/strong><\/div>\n
Donna Haraway’in bu d\u00f6rt radikal fikrini birbirine ba\u011flayan ortak tema, Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini yap\u0131land\u0131ran kat\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7\u00f6zme ve eritme projesidir. Siborg, konumlu bilgi, do\u011fa-anlat\u0131s\u0131 ve ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi ikonografisi; hepsi bizi insan ve makine, ben ve \u00f6teki, ger\u00e7eklik ve kurgu aras\u0131ndaki keskin \u00e7izgileri sorgulamaya iter. Bu fikirler, d\u00fcnyan\u0131n bir “kodlama problemine”, yani yeniden yaz\u0131labilecek bir metne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc tek ve b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc sunar.\u00a0<\/span>Haraway’e g\u00f6re bu bulan\u0131kla\u015fan s\u0131n\u0131rlar bir umutsuzluk nedeni de\u011fil, aksine in\u015fa etti\u011fimiz d\u00fcnyalar hakk\u0131nda daha yarat\u0131c\u0131 ve sorumlu bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in bir davettir.\u00a0<\/span>E\u011fer insan ve makine, ben ve \u00f6teki, ger\u00e7ek ve kurgu aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar bu kadar belirsizse, yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnyalarda sorumlulu\u011fun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 nerede \u00e7izece\u011fiz?<\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k S\u0131n\u0131rlar\u0131n Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 D\u00fcnyay\u0131 anlamland\u0131rmak i\u00e7in zihnimiz \u00e7o\u011fu zaman keskin ayr\u0131mlara ba\u015fvurur: insan ve makine, do\u011fa ve k\u00fclt\u00fcr, ger\u00e7ek ve kurgu. Bu ikilikler, d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imimizi \u015fekillendirir ve bize g\u00fcvenli bir zemin sunar gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancak bu temel ayr\u0131mlara meydan okuyan, onlar\u0131 dinamitleyen ve entelekt\u00fcel d\u00fcnyada bir devrim yaratan bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr var: Donna Haraway. Haraway, bilim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-402","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kavramlarkuramlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/402","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=402"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/402\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":431,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/402\/revisions\/431"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=402"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=402"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=402"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}