{"id":395,"date":"2026-03-09T08:00:33","date_gmt":"2026-03-09T08:00:33","guid":{"rendered":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=395"},"modified":"2025-12-19T09:06:19","modified_gmt":"2025-12-19T09:06:19","slug":"iktidar-soylem-ve-ozne-post-yapisalci-dusunce-anti-oedipus-gilles-deleuze-felix-guattari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=395","title":{"rendered":"Anti-\u00d6edipus-Gilles Deleuze & F\u00e9lix Guattari (\u0130ktidar, S\u00f6ylem ve \u00d6zne: Post-Yap\u0131salc\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnce)"},"content":{"rendered":"
Arzu Sand\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015eey De\u011filse?<\/span><\/strong><\/div>\n
Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnmenin belli bir yolu, entelekt\u00fcel olman\u0131n belli bir eti\u011fi vard\u0131. R\u00fcyalar\u0131n\u0131z\u0131n Freud’dan \u00e7ok uzakla\u015fmas\u0131na izin vermemeli, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinizin Marx’la ha\u015f\u0131r ne\u015fir olmas\u0131 beklenirdi. Arzu, bir “eksiklik” olarak anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131: sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feye duyulan \u00f6zlem, tamamlanmam\u0131\u015f bir benli\u011fin bo\u015flu\u011funu doldurma \u00e7abas\u0131. Psikanalizin miras\u0131, bu anlay\u0131\u015f\u0131 derinle\u015ftirerek arzuyu aile mahremiyetine, yani anne, baba ve \u00e7ocuktan olu\u015fan o tan\u0131d\u0131k \u00fc\u00e7genin i\u00e7ine hapsetti. Arzular\u0131m\u0131z\u0131n k\u00f6kenini, \u00e7ocukluk dramalar\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6lgeli tiyatrosunda aramam\u0131z\u0131 \u00f6\u011fretti.\u00a0<\/span>Sonra, 1968’in ard\u0131ndan gelen o k\u0131sa, tutkulu ve co\u015fkulu y\u0131llarda, bu entelekt\u00fcel dogmalar\u0131n ortas\u0131na bir bomba d\u00fc\u015ft\u00fc. Gilles Deleuze ve F\u00e9lix Guattari’nin 1972 tarihli ba\u015fyap\u0131t\u0131 “Anti-\u00d6dipus: Kapitalizm ve \u015eizofreni,” felsefe tarihinin en k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 metinlerinden biri olarak sahneye \u00e7\u0131kt\u0131 ve bu yerle\u015fik fikirleri temelinden sarst\u0131. Peki ya arzu bir bo\u015fluk de\u011fil de bir ta\u015fma, bir eksiklik de\u011fil de bir \u00fcretim ise? Bu karma\u015f\u0131k ve yo\u011fun eser, arzunun do\u011fas\u0131na dair radikal bir yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131d\u0131r. Bu yaz\u0131, “Anti-\u00d6dipus”un labirentlerinde bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131karak, arzu hakk\u0131ndaki anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 sonsuza dek de\u011fi\u015ftirebilecek en sars\u0131c\u0131 ve ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 be\u015f temel fikri dam\u0131tmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Arzu Bir Eksiklik De\u011fil, Bir Fabrikad\u0131r<\/span><\/strong><\/div>\n
Deleuze ve Guattari’nin ilk ve en temel hamlesi, arzuyu bir tiyatro sahnesinden al\u0131p bir fabrikaya yerle\u015ftirmektir. Onlara g\u00f6re arzu, bir eksikli\u011fi ifade eden pasif bir \u00f6zlem de\u011fildir; aksine, durmaks\u0131z\u0131n \u00e7al\u0131\u015fan, \u00fcreten ve yeni ba\u011flant\u0131lar kuran bir \u00fcretim s\u00fcrecidir. Buna “arzulayan-\u00fcretim” (desiring-production) ad\u0131n\u0131 verirler. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131, yorumlanmas\u0131 gereken bir metinler koleksiyonu de\u011fil, s\u00fcrekli makineler monte eden bir at\u00f6lyedir.\u00a0<\/span>Bu modelin merkezinde ise makine kavram\u0131n\u0131n radikal bir yeniden tan\u0131m\u0131 yatar. Bir makine, en temelde, bir ak\u0131\u015f\u0131\u00a0<\/span>kesintiye u\u011fratan<\/b>\u00a0bir sistemdir (coupures). Bir makinenin eylemi, bir ak\u0131\u015fa ba\u011flanmaktan ziyade, bir ak\u0131\u015f\u0131\u00a0<\/span>kesmektir<\/i>. Bir bebe\u011fin a\u011fz\u0131, sadece anneden gelen s\u00fct ak\u0131\u015f\u0131n\u0131\u00a0<\/span>kesen<\/i>\u00a0bir makine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda nefes ald\u0131\u011f\u0131 hava ve \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ses ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da\u00a0<\/span>kesintiye u\u011fratan<\/i> bir makinedir. Her makine, ba\u015fka bir makineye ba\u011flanarak, ba\u015fka bir ak\u0131\u015f\u0131 keserek \u00fcretir. Bu sonsuz ba\u011flant\u0131lar a\u011f\u0131, evrenin kendisini olu\u015fturur. Deleuze ve Guattari’nin s\u00f6zleriyle, her \u015fey birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r: “G\u00f6kteki y\u0131ld\u0131zlar ya da g\u00f6kku\u015fa\u011f\u0131 gibi g\u00f6ksel makineler, alp makineleri\u2014hepsi onun bedeninin makinelerine ba\u011fl\u0131.”\u00a0<\/span>Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 her \u015feyi de\u011fi\u015ftirir. Arzu, art\u0131k edilgen bir hasret de\u011fil, evrenin dokusuna i\u015flenmi\u015f aktif, yarat\u0131c\u0131 ve \u00fcretken bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u0130nsan da art\u0131k evrenin pasif bir g\u00f6zlemcisi olmaktan \u00e7\u0131kar ve “evrenin makinelerinin ebedi koruyucusu” haline gelir.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Oedipus Kompleksi Evrensel Bir Ger\u00e7ek De\u011fil, Bir Bask\u0131 Arac\u0131d\u0131r<\/span><\/strong><\/div>\n
Psikanalizin temel dire\u011fi olan \u00d6dipus kompleksi\u2014arzu dolu \u00e7ocu\u011fun anne ve babas\u0131yla girdi\u011fi o me\u015fhur \u00fc\u00e7gen\u2014Deleuze ve Guattari i\u00e7in evrensel bir insanl\u0131k durumu de\u011fil, arzunun enerjisini evcille\u015ftirmek ve sapt\u0131rmak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f bir toplumsal bask\u0131 mekanizmas\u0131d\u0131r. Onlara g\u00f6re \u00d6dipus, arzunun ger\u00e7ek yat\u0131r\u0131m alan\u0131 olan toplumsal ve tarihsel sahadan kopar\u0131larak k\u00fc\u00e7\u00fck, nevrotik aile dramas\u0131na hapsedilmesidir.\u00a0<\/span>Deleuze ve Guattari, bu fikri a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir metafor kullan\u0131r: \u00d6dipus, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n “i\u00e7 s\u00f6m\u00fcrgesi”dir. T\u0131pk\u0131 emperyalizmin yeni topraklar\u0131 ele ge\u00e7irip kendi d\u00fczenine tabi k\u0131lmas\u0131 gibi, \u00d6dipus da arzunun \u00fcretken ve devrimci potansiyelini s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirir, onu baba-anne-ben \u00fc\u00e7geninin dar s\u0131n\u0131rlar\u0131na hapsederek y\u00f6netilebilir hale getirir. Ancak bu mekanizman\u0131n en sinsi y\u00f6n\u00fc ba\u015fkad\u0131r: \u00d6dipus, bize kendi bast\u0131r\u0131lmam\u0131z\u0131 arzulamay\u0131 \u00f6\u011fretir. Bu, arzunun kendi kendine ihanet etmesi, kendi bast\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 arzulayacak \u015fekilde e\u011fitilmesidir.\u00a0<\/span>Oedipus, emperyalizmin fig\u00fcran\u0131d\u0131r, “ba\u015fka yollarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmedir, i\u00e7 s\u00f6m\u00fcrgedir ve g\u00f6rece\u011fiz ki, burada, evimizde bile… o bizim mahrem s\u00f6m\u00fcrgeci e\u011fitimimizdir.”<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Kanepede Uzanan Bir N\u00f6rotikten Ziyade, “Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe \u00c7\u0131km\u0131\u015f Bir \u015eizofren” Daha \u0130yi Bir Modeldir<\/span><\/strong><\/div>\n
Deleuze ve Guattari “\u015fizofren” terimini kulland\u0131\u011f\u0131nda, ak\u0131llar\u0131nda klinik bir ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 yoktur. Onlar i\u00e7in “\u015fizo,” yerle\u015fik toplumsal kodlar\u0131 k\u0131ran, s\u00fcrekli hareket halinde olan, s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan ve d\u0131\u015f d\u00fcnyayla do\u011frudan, arac\u0131s\u0131z ba\u011flant\u0131lar kuran bir “s\u00fcre\u00e7”tir. Bu, arzunun en saf ve en \u00fcretken halidir.\u00a0<\/span>Bu noktada, iki model keskin bir \u015fekilde kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelir: Bir yanda, psikanalizin kapal\u0131 odas\u0131 vard\u0131r; analistin koltu\u011funda uzanan, ge\u00e7mi\u015finin ve ailevi dramalar\u0131n\u0131n i\u00e7inde kaybolmu\u015f nevrotik. Bu model, arzuyu i\u00e7selle\u015ftirir ve onu sonsuz bir yorumlama d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne hapseder. Di\u011fer yanda ise Deleuze ve Guattari’nin “\u015fizoanaliz” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi a\u00e7\u0131k alan modeli bulunur: do\u011fada y\u00fcr\u00fcyen, kayalar\u0131n, metallerin ve bitkilerin ruhuna temas eden, kendini bir klorofil makinesi gibi evrensel \u00fcretim s\u00fcrecine dahil eden “\u015fizofren.” Bu model, arzuyu d\u0131\u015f d\u00fcnyaya, \u00fcretime ve s\u00fcrekli yeni ba\u011flant\u0131lar kurmaya a\u00e7ar. Birincisi bir hapishane, ikincisi ise bir ka\u00e7\u0131\u015f hatt\u0131d\u0131r.\u00a0<\/span>Bir \u015fizofrenin gezintisi, analistin kanepesinde yatan bir nevrotikten daha iyi bir modeldir.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Kapitalizm Arzuyu Hem Serbest B\u0131rak\u0131r Hem de K\u00f6lele\u015ftirir<\/span><\/strong><\/div>\n
“Anti-\u00d6dipus,” ayn\u0131 zamanda kapitalizmin \u015fimdiye kadar yap\u0131lm\u0131\u015f en keskin analizlerinden birini sunar. Deleuze ve Guattari’ye g\u00f6re kapitalizmin dehas\u0131, \u00e7eli\u015fkili do\u011fas\u0131nda yatar. Kapitalizm, iki farkl\u0131 t\u00fcrden kodsuzla\u015fm\u0131\u015f ak\u0131\u015f\u0131n kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131ndan do\u011far: para-sermaye bi\u00e7imindeki \u00fcretim ak\u0131\u015flar\u0131 ve “\u00f6zg\u00fcr i\u015f\u00e7i” bi\u00e7imindeki emek ak\u0131\u015flar\u0131. Bu temelde, bir yandan kendisinden \u00f6nceki t\u00fcm toplumsal sistemleri (gelenek, din, kan ba\u011flar\u0131 gibi) y\u0131karak arzu ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 serbest b\u0131rak\u0131r. Bu, “kod \u00e7\u00f6zme” (decoding) veya “yersiz-yurtsuzla\u015fma” (deterritorialization) s\u00fcrecidir.\u00a0<\/span>Ancak kapitalizm, bu \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirdi\u011fi ak\u0131\u015flar\u0131 asla kendi haline b\u0131rakmaz. Kendisinden \u00f6nceki toplumlar gibi b\u00fct\u00fcn toplumsal alan\u0131 kapsayacak bir “kod” sa\u011flayamaz. Bunun yerine, bu ak\u0131\u015flar\u0131 yeni ve daha soyut bir “aksiyomatik” ile yeniden yakalar ve kontrol alt\u0131na al\u0131r. Bu “yeniden-yerliyurtlula\u015ft\u0131rma” (reterritorialization) s\u00fcrecinde para, piyasa yasalar\u0131, t\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve elbette modern \u00e7ekirdek aile (\u00d6dipal \u00fc\u00e7gen) gibi yeni kontrol ayg\u0131tlar\u0131 devreye girer. Bu, modern insan\u0131n temel gerilimidir: bir yanda sonsuz \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve olas\u0131l\u0131k vaadi, di\u011fer yanda ise her \u015feyi soyutlayan ve metala\u015ft\u0131ran bir sisteme hapsolmu\u015fluk hissi. Kapitalizmin ayn\u0131 anda hem en \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici hem de en bask\u0131c\u0131 sistem olmas\u0131n\u0131n nedeni tam da budur.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 Konu\u015fmaz, M\u00fchendislik Yapar<\/span><\/strong><\/div>\n
Deleuze ve Guattari, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir dil gibi yap\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Lacan) veya kendini mitler ve trajedilerle (Freud) ifade etti\u011fini \u00f6ne s\u00fcren psikanalitik yakla\u015f\u0131mlara temelden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Onlara g\u00f6re bu, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131 tekrar bir “temsil tiyatrosu”na indirgemek, onun \u00fcretken g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6rmezden gelmektir. Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131, bir \u015feyleri\u00a0<\/span>ifade etmekle<\/i>\u00a0de\u011fil, bir \u015feyler\u00a0<\/span>\u00fcretmekle<\/i> ilgilenir.\u00a0<\/span>Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 bir fabrika oldu\u011fu i\u00e7in konu\u015fmaz; m\u00fchendislik yapar. Makineler kurar, ak\u0131\u015flar\u0131 birbirine ba\u011flar, devreler olu\u015fturur, \u00fcretir ve kesintiye u\u011frat\u0131r. Onun i\u015fi temsil de\u011fil, \u00fcretimdir. Psikanaliz, arzunun \u00fcretim oldu\u011funu ke\u015ffederek devrimci bir ad\u0131m atm\u0131\u015f, ancak \u00d6dipus’u sahneye sokarak bu ke\u015ffin \u00fczerini an\u0131nda \u00f6rtm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00dcretim birimleri, yerini temsile; fabrika, yerini tiyatroya b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0<\/span>Psikanalizin b\u00fcy\u00fck ke\u015ffi, arzu \u00fcretiminin, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00fcretimlerinin ke\u015ffiydi. Fakat \u00d6dipus sahneye girer girmez, bu ke\u015fif k\u0131sa s\u00fcrede yeni bir idealizm t\u00fcr\u00fcn\u00fcn alt\u0131na g\u00f6m\u00fcld\u00fc: bir fabrika olarak bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n yerine klasik bir tiyatro ge\u00e7irildi; bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00fcretim birimlerinin yerine temsil ge\u00e7irildi.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Peki \u015eimdi Ne Olacak?<\/span><\/strong><\/div>\n
“Anti-\u00d6dipus”un temel mesaj\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Arzu, aile dramalar\u0131n\u0131n dar kal\u0131plar\u0131ndan kurtar\u0131l\u0131p toplumsal, politik ve hatta kozmik bir g\u00fc\u00e7 olarak yeniden ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bast\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir sorun de\u011fil, yeni d\u00fcnyalar in\u015fa etme potansiyeline sahip, serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 gereken devrimci bir \u00fcretimdir. Deleuze ve Guattari’nin d\u00fc\u015f\u00fcncesi, bizi arzular\u0131m\u0131z\u0131 ailevi dramalar\u0131n dar kal\u0131plar\u0131ndan kurtar\u0131p, onu toplumsal, politik ve hatta kozmik bir g\u00fc\u00e7 olarak yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmeye davet eder.\u00a0<\/span>Bu fikirleri \u00f6z\u00fcmsedikten sonra geriye tek bir soru kal\u0131yor: Peki ya hayat\u0131m\u0131zdaki as\u0131l meselenin arzular\u0131m\u0131z\u0131 anlamak ve tatmin etmek de\u011fil de, onlar\u0131n \u00fcretken g\u00fcc\u00fcn\u00fc serbest b\u0131rakarak hangi yeni d\u00fcnyalar\u0131, hangi yeni ba\u011flant\u0131lar\u0131 ve makineleri in\u015fa edebilece\u011fimizi ke\u015ffetmek oldu\u011funu fark edersek ne olur?<\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Arzu Sand\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015eey De\u011filse? Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnmenin belli bir yolu, entelekt\u00fcel olman\u0131n belli bir eti\u011fi vard\u0131. R\u00fcyalar\u0131n\u0131z\u0131n Freud’dan \u00e7ok uzakla\u015fmas\u0131na izin vermemeli, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinizin Marx’la ha\u015f\u0131r ne\u015fir olmas\u0131 beklenirdi. Arzu, bir “eksiklik” olarak anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131: sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feye duyulan \u00f6zlem, tamamlanmam\u0131\u015f bir benli\u011fin bo\u015flu\u011funu doldurma \u00e7abas\u0131. Psikanalizin miras\u0131, bu anlay\u0131\u015f\u0131 derinle\u015ftirerek arzuyu aile mahremiyetine, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-395","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kavramlarkuramlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=395"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":429,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/395\/revisions\/429"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}