{"id":376,"date":"2026-02-26T08:00:03","date_gmt":"2026-02-26T08:00:03","guid":{"rendered":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=376"},"modified":"2025-12-19T09:05:19","modified_gmt":"2025-12-19T09:05:19","slug":"donusum-cagi-yapi-ozne-tartismalari-yaraticilik-ve-eylem-hans-joas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/?p=376","title":{"rendered":"Yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve Eylem-Hans Joas (D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm \u00c7a\u011f\u0131: Yap\u0131\u2013\u00d6zne Tart\u0131\u015fmalar\u0131)"},"content":{"rendered":"
G\u00fcndelik eylemlerimiz \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, genellikle zihnimizde yerle\u015fik olan bir haritay\u0131 kullan\u0131r\u0131z. Bu haritaya g\u00f6re, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ya \u00f6nceden belirlenmi\u015f hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla hesaplanm\u0131\u015f, rasyonel se\u00e7imlerdir ya da tamamen anl\u0131k, d\u00fcrt\u00fcsel ve duygusal tepkilerdir. Zihnimiz bir yanda, duygular\u0131m\u0131z di\u011fer yanda durur ve biz bu ikisi aras\u0131nda gidip gelen varl\u0131klar\u0131zd\u0131r.\u00a0<\/span>Peki ya bu harita temelde yanl\u0131\u015fsa? Ya eylemlerimize dair en temel varsay\u0131mlar\u0131m\u0131z \u2013 hedefleri\u00a0<\/span>eylemden \u00f6nce<\/i>\u00a0belirledi\u011fimiz, zihnimizin bedene bir alet gibi h\u00fckmetti\u011fi ve hatta “rasyonellik” dedi\u011fimiz \u015feyin evrensel bir ger\u00e7ek oldu\u011fu inanc\u0131 \u2013 bizi k\u0131s\u0131tlayan dar kal\u0131plardan ibaretse? Ya yarat\u0131c\u0131l\u0131k, d\u00e2hilere \u00f6zg\u00fc nadir bir k\u0131v\u0131lc\u0131m de\u011fil de, t\u00fcm insan eylemlerinin temelinde yatan, g\u00fcndelik bir nitelikse?<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Sosyolog Hans Joas, “Eylemin Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131” (<\/span>The Creativity of Action<\/i>) adl\u0131 \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 kitab\u0131nda tam da bu sorular\u0131 merkeze al\u0131yor. Joas, yayg\u0131n varsay\u0131mlar\u0131m\u0131za meydan okuyan ve yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyin ard\u0131ndaki gizli yarat\u0131c\u0131 boyutu ortaya \u00e7\u0131karan derin bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunuyor. \u0130\u015fte Joas’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan dam\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, eylemlerimize dair d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imimizi sonsuza dek de\u011fi\u015ftirebilecek d\u00f6rt \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ger\u00e7ek.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
1. “Rasyonel Davran\u0131\u015f” Dedi\u011fimiz \u015eey Asl\u0131nda Ekonomiden Miras Bir Yan\u0131lg\u0131<\/span><\/strong><\/div>\n
Modern sosyolojinin, kendini bir bilim olarak tan\u0131mlama \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde, referans noktas\u0131 olarak ekonomi teorisinden \u00f6d\u00fcn\u00e7 ald\u0131\u011f\u0131 “rasyonel eylem modeli”ni benimsedi\u011fini \u00f6\u011frenmek \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olabilir. Bu model, eylemi \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f, ki\u015fisel \u00e7\u0131karlara dayal\u0131 hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in ara\u00e7lar\u0131n verimli bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr. Yani, me\u015fhur\u00a0<\/span>homo oeconomicus<\/i> (ekonomik insan) varsay\u0131m\u0131n\u0131 temel al\u0131r.\u00a0<\/span>Ancak bu model \u00f6ylesine benimsenmedi; yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, daha gev\u015fek ve tarihselci yakla\u015f\u0131mlara kar\u015f\u0131 teorik bir kesinlik ve ciddiyet vaat eden tek yol olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Parsons gibi sosyologlar, bir yanda “marjinal fayda teorisyenleri” ile di\u011fer yanda “kurumcular” aras\u0131ndaki entelekt\u00fcel sava\u015fta, bu modelin bilimsellik i\u00e7in bir \u00e7\u0131pa sundu\u011funa inan\u0131yorlard\u0131.\u00a0<\/span>Bu model standart haline gelince, ona uymayan her t\u00fcrl\u00fc eylem basit\u00e7e “rasyonel olmayan” olarak etiketlendi. Bu durum, insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in derinlikten yoksun, yanl\u0131\u015f bir ikilik yaratt\u0131. Duygusal, geleneksel veya anl\u0131k eylemler, rasyonel eylemin “sapmalar\u0131” olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Hans Joas’\u0131n da belirtti\u011fi gibi, sosyolojik eylem teorisi, rasyonel eylem teorisi taraf\u0131ndan tam da \u015fu nedenle i\u015fgal edildi: di\u011fer eylem t\u00fcrlerini “yaln\u0131zca rasyonellikten sapman\u0131n dereceleri olarak g\u00f6rd\u00fc… ve kendi ba\u015flar\u0131na \u00f6zg\u00fcn fenomenler olarak de\u011fil.”\u00a0<\/span>Bu neden \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131? \u00c7\u00fcnk\u00fc evrensel sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z “rasyonellik” kavram\u0131n\u0131n, asl\u0131nda kendimizi anlama bi\u00e7imimizi s\u0131n\u0131rlayan, belirli bir tarihsel yap\u0131 oldu\u011funu ortaya koyuyor. Bu tarihsel k\u00f6keni anlamak, sadece akademik bir merak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bizi toplumsal ve politik eylemlerin zenginli\u011fini dar bir ekonomik mant\u0131\u011fa hapsetmekten kurtaran \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici bir ad\u0131md\u0131r.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
2. Yarat\u0131c\u0131l\u0131k Bir Yetenek De\u011fil, Eylemin Varsay\u0131lan Durumudur<\/span><\/strong><\/div>\n
\u0130\u015fte en temel ve ezber bozan fikir: Yarat\u0131c\u0131l\u0131k, sanata veya dehaya ayr\u0131lm\u0131\u015f istisnai bir kategori de\u011fildir; insan eyleminin temel bir \u00f6zelli\u011fidir. Joas, John Dewey gibi pragmatist d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden yola \u00e7\u0131karak, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n asl\u0131nda g\u00fcndelik bir problem \u00e7\u00f6zme s\u00fcreci oldu\u011funu savunur.\u00a0<\/span>Bu modele g\u00f6re yarat\u0131c\u0131l\u0131k, yerle\u015fik al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z ve rutinlerimiz bir durumdaki bir sorun taraf\u0131ndan kesintiye u\u011frad\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar. Ancak burada basit bir sorundan bahsetmiyoruz. Uzun zamand\u0131r pe\u015finden ko\u015ftu\u011funuz bir kariyer hedefinin, ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z anda anlams\u0131z gelmesi gibi varolu\u015fsal bir krizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. B\u00f6yle bir an, sizi sadece yeni bir “rota” bulmaya zorlamaz; ba\u015far\u0131ya dair t\u00fcm anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131z\u0131 yeniden in\u015fa etmenizi, hayat haritan\u0131z\u0131 yeniden \u00e7izmenizi gerektirir. \u0130\u015fte bu derin yeniden y\u00f6nelim, yarat\u0131c\u0131 eylemin ta kendisidir. Bu anlarda eski al\u0131\u015fkanl\u0131klar i\u015fe yaramaz hale gelir ve biz durumu, hedeflerimizi ve kendimizi yeniden yap\u0131land\u0131rmak, yeni bir eylem yolu icat etmek zorunda kal\u0131r\u0131z.\u00a0<\/span>John Dewey bu s\u00fcreci \u015fu s\u00f6zlerle \u00f6zetler:<\/span><\/div>\n
Yarat\u0131c\u0131l\u0131k en b\u00fcy\u00fck ihtiyac\u0131m\u0131zd\u0131r, ancak ele\u015ftiri, \u00f6zele\u015ftiri, onun serbest kalmas\u0131n\u0131n yoludur.\u00a0<\/span>Bu fikir, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 “deha” kaidesinden indirip g\u00fcndelik hayat\u0131n ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z zorluklar\u0131n seviyesine ta\u015f\u0131yarak demokratikle\u015ftirir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n her bireyin do\u011fas\u0131nda oldu\u011funu kabul etmek, sadece ki\u015fisel bir g\u00fc\u00e7lenme sa\u011flamaz; ayn\u0131 zamanda bir toplumun en karma\u015f\u0131k sorunlar\u0131na bile beklenmedik \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretebilme potansiyelini kolektif olarak sahiplenmesinin kap\u0131s\u0131n\u0131 aralar.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
3. Hedeflerinizi Siz Belirlemezsiniz, Onlar Eylemlerinizden Do\u011far<\/span><\/strong><\/div>\n
Ki\u015fisel geli\u015fim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en bilindik mantralar\u0131ndan biri, “harekete ge\u00e7meden \u00f6nce net hedefler belirle” ilkesidir. Joas ve Dewey, bu ara\u00e7-ama\u00e7 \u015femas\u0131n\u0131n tehlikeli bir yan\u0131lg\u0131 oldu\u011funu savunur. Bir hedef, eylem ba\u015flamadan \u00f6nce d\u0131\u015far\u0131dan kat\u0131 bir \u015fekilde belirlendi\u011finde, eylemin kendisi bu hedefe ula\u015fmak i\u00e7in kullan\u0131lan mekanik bir araca d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.\u00a0<\/span>Alternatif g\u00f6r\u00fc\u015f ise \u00e7ok daha dinamiktir: Ger\u00e7ek bir ama\u00e7, eylem s\u00fcrecinin\u00a0<\/span>i\u00e7inden<\/i>\u00a0do\u011far. Bir durumla etkile\u015fime girdik\u00e7e, bir \u015feyler yapmaya ba\u015flad\u0131k\u00e7a hedeflerimiz netle\u015fir, hatta de\u011fi\u015febilir. Ne yapmaya de\u011fer oldu\u011funu, ancak yaparak ke\u015ffederiz. Bir yazar roman\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda sonunu bilmeyebilir; bir giri\u015fimci i\u015fe koyuldu\u011funda nihai \u00fcr\u00fcn\u00fcn ne olaca\u011f\u0131ndan emin olmayabilir. Ama\u00e7, eylemin kendisi taraf\u0131ndan ayd\u0131nlat\u0131l\u0131r.<\/span><\/div>\n
Dewey, bu ayr\u0131m\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ifade eder:<\/span><\/div>\n
Ger\u00e7ek bir ama\u00e7, bir eylem s\u00fcrecine d\u0131\u015far\u0131dan dayat\u0131lan bir ama\u00e7la her noktada \u00e7eli\u015fir. \u0130kincisi sabit ve kat\u0131d\u0131r; belirli bir durumda zek\u00e2 i\u00e7in bir uyar\u0131c\u0131 de\u011fil, falanca \u015feyleri yapmak i\u00e7in d\u0131\u015far\u0131dan dikte edilen bir emirdir.\u00a0<\/span>Bu, sadece ki\u015fisel projelerimize yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmez; bir toplumun sorunlar\u0131n\u0131 nas\u0131l \u00e7\u00f6zebilece\u011fini yeniden tan\u0131mlar. Dayat\u0131lm\u0131\u015f bir ana planla de\u011fil, kolektif eylem yoluyla ilerlenecek yolu ke\u015ffederek. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f bizi m\u00fckemmel bir plana sahip olma ihtiyac\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 fel\u00e7ten kurtar\u0131r ve en ak\u0131ll\u0131ca plan\u0131n, eylemin bizzat kendi s\u00fcreci i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kan ve uyum sa\u011flayan plan oldu\u011funu \u00f6\u011fretir.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
4. Bedeniniz Bir Ara\u00e7 De\u011fil, D\u00fcnyay\u0131 Anlaman\u0131z\u0131n Kayna\u011f\u0131d\u0131r<\/span><\/strong><\/div>\n
Genellikle zihni bir komutan, bedeni ise onun emirlerini yerine getiren basit bir enstr\u00fcman olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Felsefede “Kartezyen d\u00fcalizm” olarak bilinen bu k\u00f6kl\u00fc miras, eylemin do\u011fas\u0131n\u0131 temelden yanl\u0131\u015f anlamam\u0131za neden olur. Joas’a g\u00f6re “bedensellik” (corporeality), eylemin merkezindedir. Bedenimiz yaln\u0131zca kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir ara\u00e7 de\u011fil, d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve kurdu\u011fumuz, genellikle d\u00fc\u015f\u00fcnsel olmayan (pre-reflective) bir seviyede i\u015fleyen ortamd\u0131r.\u00a0<\/span>Frans\u0131z filozof Merleau-Ponty’nin “hayalet uzuv” analizi bu noktay\u0131 b\u00fcy\u00fcleyici bir \u015fekilde ayd\u0131nlat\u0131r. Kolu kesilmi\u015f bir hastan\u0131n hissetti\u011fi “hayalet kol”, zihindeki bir an\u0131dan ibaret de\u011fildir. Merleau-Ponty’ye g\u00f6re bu, bedenin “yaln\u0131zca kolun yapabilece\u011fi t\u00fcm eylemlere a\u00e7\u0131k kalmas\u0131d\u0131r.” Bu, bedenin kendi ba\u015f\u0131na bir t\u00fcr niyetlili\u011fe, d\u00fcnyaya y\u00f6nelme bi\u00e7imine sahip oldu\u011funu g\u00f6sterir. Beden, ne yapabilece\u011fini “bilir” ve bu bilgi, uzuv kaybolduktan sonra bile varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr.\u00a0<\/span>Merleau-Ponty’nin analizinden \u015fu \u00e7arp\u0131c\u0131 al\u0131nt\u0131 durumu \u00f6zetler:<\/span><\/div>\n
Hayalet bir kola sahip olmak, yaln\u0131zca kolun yapabilece\u011fi t\u00fcm eylemlere a\u00e7\u0131k kalmakt\u0131r; sakatlanmadan \u00f6nce sahip olunan pratik alan\u0131 korumakt\u0131r… Bu nedenle hasta, sakatl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam da onu bilmedi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde fark eder ve onu tam da bildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bilmez.\u00a0<\/span>Fiziksel deneyimlerimiz, duru\u015fumuz, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z, d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin birer yan \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fildir. Aksine, d\u00fcnyay\u0131 bilmemizin ve onunla etkile\u015fime ge\u00e7memizin temel bir yoludur. Bu bedensel bilginin g\u00fcc\u00fcn\u00fc anlamak, toplumsal de\u011fi\u015fimlerin neden genellikle \u00f6nce sokaklarda bedensel bir varolu\u015fla ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ancak daha sonra soyut ilkelere d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kavramam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olur.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Hans Joas’\u0131n perspektifi, eylemlerimize dair basit ama k\u00f6kl\u00fc bir devrim sunar. Rasyonellik fikrimizin dar bir miras oldu\u011funu, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n istisnai bir durum de\u011fil eylemin varsay\u0131lan hali oldu\u011funu, hedeflerin eylemden do\u011fdu\u011funu ve bedenimizin d\u00fcnyay\u0131 anlamam\u0131z\u0131n temel bir kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu \u00f6\u011frendik.\u00a0<\/span>Bu d\u00f6rt i\u00e7g\u00f6r\u00fc bir araya geldi\u011finde, sadece ki\u015fisel hayatlar\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fil, kolektif potansiyelimizi de d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme g\u00fcc\u00fcne sahip bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kar. John Dewey’in “yarat\u0131c\u0131 demokrasi” kavram\u0131 tam da bunu ifade eder: kat\u0131 planlara ve de\u011fi\u015fmez ilkelere de\u011fil, eylem yoluyla s\u00fcrekli \u00f6\u011frenen ve kendini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren bir toplum idealine dayanan bir vizyon.\u00a0<\/span>Bu yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, kendimize \u015fu son soruyu sorabiliriz: G\u00fcndelik hayat\u0131n en s\u0131radan anlar\u0131nda bile eylemlerimiz d\u00fcnyaya verilmi\u015f yarat\u0131c\u0131 birer yan\u0131tsa, bu ger\u00e7e\u011fi bilin\u00e7li bir \u015fekilde kucaklayarak hangi yeni olas\u0131l\u0131klar\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralayabiliriz?<\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00fcndelik eylemlerimiz \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, genellikle zihnimizde yerle\u015fik olan bir haritay\u0131 kullan\u0131r\u0131z. Bu haritaya g\u00f6re, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ya \u00f6nceden belirlenmi\u015f hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla hesaplanm\u0131\u015f, rasyonel se\u00e7imlerdir ya da tamamen anl\u0131k, d\u00fcrt\u00fcsel ve duygusal tepkilerdir. Zihnimiz bir yanda, duygular\u0131m\u0131z di\u011fer yanda durur ve biz bu ikisi aras\u0131nda gidip gelen varl\u0131klar\u0131zd\u0131r.\u00a0Peki ya bu harita temelde yanl\u0131\u015fsa? Ya eylemlerimize […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-376","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kavramlarkuramlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/376","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=376"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/376\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":426,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/376\/revisions\/426"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=376"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=376"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=376"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}