Sabah uyan\u0131p kahve yapmaktan i\u015fe giderken bindi\u011finiz otob\u00fcste insanlarla g\u00f6z g\u00f6ze gelmekten ka\u00e7\u0131nmaya kadar, g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131z\u0131n ne kadar \u00e7ok otomatik pilotta ilerledi\u011fini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz m\u00fc? Sosyal hayat\u0131m\u0131z, fark\u0131nda bile olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fcnmez kurallar, beklentiler ve rutinlerle doludur. Bu eylemlerin ard\u0131ndaki daha derin yap\u0131lar\u0131 nadiren sorgular\u0131z; sadece “nas\u0131l devam edece\u011fimizi” biliriz. \u0130\u015fte tam bu noktada, modern sosyolojinin en \u00f6nemli isimlerinden Anthony Giddens devreye giriyor. Giddens, bu g\u00f6r\u00fcnmez yap\u0131lar\u0131 ve bizim bu yap\u0131lar i\u00e7indeki rol\u00fcm\u00fcz\u00fc anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olan sars\u0131c\u0131 fikirler ortaya koydu. Bu yaz\u0131da, onun en \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ve g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131za dair alg\u0131m\u0131z\u0131 temelden de\u011fi\u015ftirecek be\u015f fikrini ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n
1. Asl\u0131nda Bildiklerinizi Bilmiyorsunuz: “Pratik Bilin\u00e7” Kavram\u0131<\/strong> 2. Niyet Etmek Yeterli De\u011fil: Faillik (Agency) ve \u0130stenmeyen Sonu\u00e7lar<\/strong> 3. Rutin Neden Hayatidir? “Ontolojik G\u00fcvenlik”<\/strong> 4. Tarih Bir \u0130lerleme \u00c7izgisi De\u011fildir: Evrimsel Teorilerin Ele\u015ftirisi<\/strong> 5. Hem Mahk\u00fbm Hem de Mimar\u0131z: “Yap\u0131n\u0131n \u0130kili\u011fi”<\/strong> Anthony Giddens’\u0131n fikirleri, sosyal d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 zenginle\u015ftirir ve bizi kendi hayat\u0131m\u0131z\u0131n pasif kurbanlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlamaya davet eder. Onun teorileri, en basit selamla\u015fmadan en karma\u015f\u0131k ekonomik i\u015flemlere kadar, g\u00fcndelik eylemlerimizin daha geni\u015f sosyal yap\u0131lar\u0131n yeniden \u00fcretilmesinde ne kadar hayati bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Otomatik pilottaki hayatlar\u0131m\u0131z\u0131n asl\u0131nda devasa sosyal mekanizmalar\u0131 i\u015fler halde tutan di\u015fliler oldu\u011funu fark etmemizi sa\u011flar. Sabah uyan\u0131p kahve yapmaktan i\u015fe giderken bindi\u011finiz otob\u00fcste insanlarla g\u00f6z g\u00f6ze gelmekten ka\u00e7\u0131nmaya kadar, g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131z\u0131n ne kadar \u00e7ok otomatik pilotta ilerledi\u011fini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz m\u00fc? Sosyal hayat\u0131m\u0131z, fark\u0131nda bile olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fcnmez kurallar, beklentiler ve rutinlerle doludur. Bu eylemlerin ard\u0131ndaki daha derin yap\u0131lar\u0131 nadiren sorgular\u0131z; sadece “nas\u0131l devam edece\u011fimizi” biliriz. \u0130\u015fte tam bu noktada, modern sosyolojinin […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-310","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kavramlarkuramlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/310","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=310"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/310\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":483,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/310\/revisions\/483"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=310"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=310"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sosyolojikalan.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=310"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nGiddens’\u0131n teorisinin temel ta\u015flar\u0131ndan biri olan “pratik bilin\u00e7” (practical consciousness), sosyal hayatta nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlamak i\u00e7in kilit bir kavramd\u0131r. En basit haliyle pratik bilin\u00e7, sosyal akt\u00f6rlerin g\u00fcndelik hayatta “nas\u0131l devam edeceklerini” bildikleri, ancak bu bilgiyi her zaman kelimelere d\u00f6kemedikleri z\u0131mni (tacit) bilgidir. \u00d6rne\u011fin, bir sohbete nas\u0131l dahil olaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131, bir asans\u00f6rde di\u011fer insanlarla aran\u0131za ne kadar mesafe koyaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 veya bir d\u00fckk\u00e2nda nas\u0131l al\u0131\u015fveri\u015f yapaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bilirsiniz. Bu eylemleri sorunsuzca yerine getirirsiniz, ancak size bu kurallar\u0131n tam olarak ne oldu\u011fu soruldu\u011funda, bunlar\u0131 a\u00e7\u0131klamakta zorlanabilirsiniz. Bu bilin\u00e7 t\u00fcr\u00fc, Giddens’\u0131n “s\u00f6ylemsel bilin\u00e7” (discursive consciousness) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp konu\u015fabildi\u011fimiz, a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edebildi\u011fimiz bilgiden ayr\u0131l\u0131r. Pratik bilincin \u00f6nemi \u015furadad\u0131r: Sosyal d\u00fczenin ve toplumsal hayat\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, a\u00e7\u0131k\u00e7a konu\u015fulmayan, \u00fczerinde anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f bu z\u0131mni bilgi sayesinde s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr. \u0130\u015fte tam da bu dile getirilmeyen pratik bilgi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, sosyal d\u00fcnyam\u0131z\u0131n yap\u0131lar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli olarak yeniden \u00fcretiriz; Giddens\u2019\u0131n ileride “yap\u0131n\u0131n ikili\u011fi” olarak adland\u0131raca\u011f\u0131 merkezi bir fikir budur.<\/p>\n
\nGiddens, sosyolojideki en temel kavramlardan biri olan “faillik” (agency) anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirir. Yayg\u0131n kan\u0131n\u0131n aksine, faillik sadece bir eylemi “niyet ederek” yapmakla ilgili de\u011fildir. Giddens’a g\u00f6re faillik, en temelde bir \u015feyleri yapabilme kapasitesidir; yani bir bireyin belirli bir durumda farkl\u0131 bir \u015fekilde hareket etme imkan\u0131na sahip olmas\u0131d\u0131r. Bu tan\u0131m, \u00e7ok \u00f6nemli bir ger\u00e7e\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r: Niyet etmedi\u011fimiz halde pek \u00e7ok eylemin “faili” olabiliriz. Bu fikri netle\u015ftirmek i\u00e7in Giddens, “istenmeyen sonu\u00e7lar” (unintended consequences) kavram\u0131na b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verir. Bireylerin tamamen mant\u0131kl\u0131 ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun g\u00f6rd\u00fckleri niyetlerle yapt\u0131klar\u0131 eylemlerin toplam\u0131, toplumun geneli i\u00e7in hi\u00e7 de istenmeyen, hatta “ayk\u0131r\u0131 sonu\u00e7lar” (perverse effects) do\u011furabilir. \u00d6rne\u011fin, herkesin \u00e7ocu\u011funun en iyi okula gitmesini istemesi ve bu ama\u00e7la belirli bir semte ta\u015f\u0131nmas\u0131, o semtteki ev fiyatlar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fckselterek ve okullar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 kalabal\u0131kla\u015ft\u0131rarak kimsenin istemedi\u011fi bir sonu\u00e7 yaratabilir. Bu fikrin sars\u0131c\u0131 yan\u0131 \u015fudur: Bireysel niyetlerimizin \u00f6tesinde, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda hareket eden rasyonel bireylerle dolu bir toplumun, sistematik olarak herkes i\u00e7in irrasyonel ve istenmeyen bir d\u00fcnya \u00fcretebilece\u011fini g\u00f6sterir. Bu, modern hayat\u0131n temel paradoksudur; niyetlerimiz ve eylemlerimizin toplu sonu\u00e7lar\u0131 aras\u0131ndaki bu ak\u0131l almaz kopukluktur.<\/p>\n
\nG\u00fcndelik hayat\u0131n s\u0131k\u0131c\u0131 ve tekd\u00fcze rutinleri olmasayd\u0131 ne olurdu? Giddens’a g\u00f6re, bu rutinler psikolojik varolu\u015fumuz i\u00e7in hayatidir. “Ontolojik g\u00fcvenlik” (ontological security), bireyin d\u00fcnyadaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131na ve sosyal \u00e7evresinin tahmin edilebilirli\u011fine duydu\u011fu temel, \u00e7o\u011funlukla bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 g\u00fcven hissidir. Bu g\u00fcvenlik hissi, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcndelik hayat\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir rutinleri sayesinde sa\u011flan\u0131r. Giddens’a g\u00f6re bu temel g\u00fcven ihtiyac\u0131, en erken bebeklik d\u00f6nemlerimizde, bak\u0131m verenlerimizle kurdu\u011fumuz ili\u015fkideki g\u00fcven ve g\u00fcvensizlik deneyimlerimizde k\u00f6klenir. Sabah kalkt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda d\u00fcnyan\u0131n yerli yerinde olaca\u011f\u0131na, insanlar\u0131n genellikle belirli \u015fekillerde davranaca\u011f\u0131na ve sosyal kurallar\u0131n d\u00fcn oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de ge\u00e7erli olaca\u011f\u0131na g\u00fcveniriz. Bu konunun ne kadar temel oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in Giddens, psikolog Bruno Bettelheim’in Nazi toplama kamplar\u0131ndaki g\u00f6zlemlerini \u00f6rnek verir. Kamplarda, mahkumlar\u0131n ki\u015filiklerini \u00e7\u00f6kertmek i\u00e7in en etkili y\u00f6ntemlerden biri, g\u00fcndelik rutinlerin kas\u0131tl\u0131 olarak yok edilmesiydi. Anlams\u0131z g\u00f6revler, ani kural de\u011fi\u015fiklikleri, ki\u015fisel zaman\u0131n tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve gelece\u011fe dair en ufak bir plan yapma imkan\u0131n\u0131n kalmamas\u0131, mahkumlar\u0131n benlik duygular\u0131nda ve ki\u015filiklerinde h\u0131zl\u0131 ve radikal bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bu korkun\u00e7 \u00f6rnek, en basit rutinlerin bile psikolojik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve kimli\u011fimiz i\u00e7in ne kadar vazge\u00e7ilmez oldu\u011funu ac\u0131 bir \u015fekilde ortaya koyar. Bettelheim’in belirtti\u011fi gibi:
\n“as\u0131l y\u0131k\u0131c\u0131 olan anlams\u0131z g\u00f6revler, ki\u015finin kendine ay\u0131racak neredeyse hi\u00e7 vaktinin olmamas\u0131, kamp politikalar\u0131ndaki ani de\u011fi\u015fiklikler nedeniyle ileriyi planlayamamas\u0131yd\u0131.”
\n\u0130\u015fte ontolojik g\u00fcvenli\u011fimizi sa\u011flayan bu g\u00fcndelik rutinler, ayn\u0131 zamanda toplumsal hayat\u0131n yeniden \u00fcretiminin de temelini olu\u015fturur ve bizi Giddens\u2019\u0131n en sars\u0131c\u0131 fikrine g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n
\nGiddens, 19. ve 20. y\u00fczy\u0131l sosyal d\u00fc\u015f\u00fcncesine hakim olan ve insanl\u0131k tarihini basitten karma\u015f\u0131\u011fa, ilkelden moderne do\u011fru ilerleyen tek bir evrim \u00e7izgisi olarak g\u00f6ren teorilere (tarihsel materyalizm gibi) \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Ona g\u00f6re bu “evrimsel” (evolutionary) teoriler, insanl\u0131k tarihini uymad\u0131\u011f\u0131 bir kal\u0131ba zorlar ve tarihi s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Bu teorilerin temel hatas\u0131, insan toplumlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fimini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in biyolojiden \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nan “adaptasyon” gibi kusurlu bir mekanizmaya dayanmalar\u0131d\u0131r. Giddens’a g\u00f6re bu yakla\u015f\u0131m, insanl\u0131k tarihinin refleksif do\u011fas\u0131n\u0131, yani insanlar\u0131n kendi tarihleri hakk\u0131ndaki bilgileriyle tarihi de\u011fi\u015ftirebildikleri ger\u00e7e\u011fini g\u00f6z ard\u0131 eder. Giddens, bu b\u00fcy\u00fck anlat\u0131lar yerine farkl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m \u00f6nerir: tarihi, “d\u00fcnya zaman\u0131” (world time) ba\u011flam\u0131nda incelenen belirli “epizotlar” (episodes) veya olay dizileri olarak analiz etmek. Bu yakla\u015f\u0131m, tarihsel de\u011fi\u015fimin tek bir motoru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine her b\u00fcy\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn kendi \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131n\u0131n bir birle\u015fimi (conjunctural) oldu\u011funu anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Tarih, \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir sona do\u011fru ilerlemez; her an, farkl\u0131 yollara sapabilecek olas\u0131l\u0131klarla doludur. Bu evrimsel teorilerin as\u0131l ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, tarihi, faillik (agency) ile yap\u0131 (structure) aras\u0131ndaki karma\u015f\u0131k ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez etkile\u015fimi hesaba katmayan basit bir mekanizmaya indirgemeleridir.<\/p>\n
\nGiddens’\u0131n belki de en temel ve en \u00fcnl\u00fc teorisi “yap\u0131n\u0131n ikili\u011fi” (duality of structure) kavram\u0131d\u0131r. Bu fikir, sosyolojideki en eski tart\u0131\u015fmalardan birine \u00e7\u00f6z\u00fcm getirir: Birey mi toplumu yarat\u0131r, yoksa toplum mu bireyi \u015fekillendirir? Giddens’a g\u00f6re bu bir ikilem de\u011fildir; her ikisi de ayn\u0131 anda do\u011frudur. Sosyal yap\u0131lar, Giddens i\u00e7in soyut kuvvetler de\u011fil, somut olarak “kurallar ve kaynaklardan” (rules and resources) olu\u015fur. Kurallar, dilin gramerinden ahlaki normlara kadar uzanan toplumsal kodlard\u0131r. Kaynaklar ise otorite veya maddi imkanlar gibi, eylemlerimiz arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00fc\u00e7 kullanmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan ara\u00e7lard\u0131r. Bu yap\u0131lar sadece bizi k\u0131s\u0131tlayan d\u0131\u015fsal g\u00fc\u00e7ler de\u011fildir. Ayn\u0131 zamanda, eylemlerimizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan (enabling) ara\u00e7lard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, dilin kurallar\u0131 bizi k\u0131s\u0131tlar gibi g\u00f6r\u00fcnse de, asl\u0131nda o kurallar sayesinde ileti\u015fim kurabilir, kendimizi ifade edebiliriz. En \u00f6nemli ve sars\u0131c\u0131 nokta ise \u015fudur: Bizler bu yap\u0131lar\u0131 g\u00fcndelik eylemlerimizle s\u00fcrekli olarak yeniden \u00fcretiriz. Sosyal kurallar, ancak ve ancak biz onlara g\u00f6re hareket etti\u011fimiz s\u00fcrece var olmaya devam ederler. Her konu\u015ftu\u011fumuzda dilin kurallar\u0131n\u0131, her al\u0131\u015fveri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda para sistemini yeniden \u00fcretiriz. Bu, \u015fu anlama gelir: Bizi ezen, k\u0131s\u0131tlayan ve \u015fekillendiren “toplum” diye d\u0131\u015far\u0131da, bizden ayr\u0131 bir varl\u0131k yoktur. Toplum, biziz. Bir sosyal norma her uydu\u011fumuzda, g\u00fcndelik bir etkile\u015fime her girdi\u011fimizde, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z hapishanenin duvarlar\u0131n\u0131 kendi ellerimizle yeniden in\u015fa eden mimarlar oluruz.<\/p>\n
\nPeki siz, g\u00fcndelik rutinleriniz ve sosyal etkile\u015fimlerinizle, fark\u0131nda olmadan hangi sosyal ger\u00e7eklikleri ayakta tutuyor ve belki de de\u011fi\u015ftiriyorsunuz?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"